Frankismoa, Trantsizioa eta Euskal Gatazkaren Jatorria

Frankismoaren Oinarriak eta Lege Funtsezkoak

1938an, Francoren lehen gobernua sortu zen. Estatuaren administrazio zentralaren legea aldarrikatu zen; lege horrek estatuburuari izaera orokorreko arau juridikoak emateko botere gorena ematen zion. Francok botere legegilea, judiziala eta exekutiboa bereganatu zituen. Errepublikaren aurka armatuta altxatu ziren. Francok bertan behera utzi zuen Errepublikaren lan erreformista. Autonomia-estatutuak indargabetu eta gaztelania hizkuntza ofizial bakarra ezarri zuen. Elizak ondasun eta pribilegio guztiak bereganatu zituen.

Lan arloko politika Lanaren Foruan jaso zen, estatu nazional-sindikalistaren oinarriak ezarriz: sindikatu eta errebindikazioen debekua, eta sindikatu bertikalen ezarpena. Prentsan eta inprentan zentsura ezarri zen, eta estatuaren zerbitzura jarri ziren. Atzerrian, Alemania, Italia, Vatikanoa eta Portugalek onartu zuten erregimena.

Funtsezko Legeak: Zehaztasunak

Estatua instituzionalizatu eta bateratu zen. Hauek ziren funtsezko legeak:

• Lanaren Forua: Langileen eta enpresarien arteko harremanak arautu zituen, eta nazional-sindikalismoaren oinarriak ezarri.
• Gorteak Eratzeko Legea: Botere legegilerik gabeko gorteak eratu zituen.
• Espainiarren Forua: Herritarren betebeharrak eta eskubideak jaso zituen, erregimenaren eta konfesionaltasun katolikoaren barruan.
• Erreferendum Nazionalaren Legea.
• Ondorengotza Legea.
• Mugimendu Nazionalaren Printzipioen Legea.
• Estatuaren Lege Organikoa: Estatuaren prozesu instituzional luzea osatu zuen.
• Errepresio Politikoaren Legea: Masoneria eta komunismoa erreprimitzeko eta estatuko segurtasuna bermatzeko.

Oposizio Politikoa Frankismoaren Aurka

Alderdi eta erakunde politikoek erregimenaren kontrako oposizioa egin zuten, bai erbestean, bai herrialdean bertan, erakunde klandestinoen bidez. PCE izan zen aktiboena; kideek atxiloketak, torturak eta exekuzioak pairatu zituzten, eta greba orokorrak antolatu zituzten.

Hirurogeiko hamarkadan, erakunde demokratikoen batasuna eratu zen. Galvanek barnealdeko alderdi sozialista eratu zuen, eta Suresnesko biltzarrean antolatzen hasi zen. Municheko Europar Mugimenduaren IV. Biltzarrean frankismoaren aurkako oposiziogileak bildu ziren, Espainiako demokraziaren aldeko eta berritzaileen arteko gatazketan murgilduta.

Francok gobernu berri bat eratu zuen, joera berritzailea zuten ministroekin. Oposizio indarren erreferentziak nazionalismo periferikoak izan ziren, batez ere Euskal Herrian eta Katalunian. Oposizioaren koordinatzea erregimenaren krisiak erraztu zuen, PCEk Espainiako Batzorde Demokratikoa eta PSOEk Konbergentzia Demokratikorako Plataforma sortuz.

Frankoren Heriotza eta Trantsizioaren Hasiera

1975ean, estatuburua jada adinekoa eta gaixorik zegoen. Gobernuak informazioa ezkutatu zuen bere egoera jakin ez zedin, eta errepresio neurriak hartu zituzten, ETAko eta FRAPeko bi kide exekutatzean, lege antiterrorista berria aplikatuz.

Nazioartean, erabaki horren aurkako mobilizazioak egon ziren, enbaxadoreak erretiratuz. Gobernuak, berriz, estatuburua babesteko manifestazio bat egiteko deia egin zuen. Azaroaren 20an hil zen, Juan Karlos erregeak bideari jarraipena emango ziolako itxaropenean.

1978ko Konstituzioa eta Demokraziaren Oinarriak

Egoera egonkortzeko, Juan Borboikoak uko egin zien tronurako eskubide dinastikoei eta bere semearen alde abdikatu zuen. Hauteskundeak ez ziren konstituziogileak izan, baina diputatuek konstituzio ez-baztertzaile bat egitea erabaki zuten, lortutako subiranotasuna, bizikidetza demokratikoa eta eskualdeen desberdintasunen defentsa, Espainiaren batasunaren barruan, bermatzeko.

Konstituzio gaietarako batzordeko zazpi kidek konstituzio bat adostu zuten, eta Senatuak eta Kongresuak testu konstituzionala onartu zuten. 1978ko abenduaren 6an, Konstituzioa erreferendum bidez onartu zen, eta Gorteak desegin eta legegintza hauteskundeetara deitu zuten.

Konstituzioak mendebaldeko demokrazien eta Espainiako konstituzionalismoaren ezaugarriak bildu zituen, gizarte demokratiko aurreratu bat sortzeko. Espainia zuzenbideko estatu sozial eta demokratiko gisa definitu zen, eta askatasuna balio gorena bihurtu zen. Testuak zioenez, nazioaren subiranotasuna Espainiako herrian datza, eta hortik estatuaren botereak sortzen dira.

Monarkia parlamentarioa, batasun zatiezinaren barruan, autonomia eskubidea eta giza eskubideak Konstituzioak bermatzen zituen. Heriotza-zigorra deuseztatu zen, estatu akonfesionala bihurtu zen, eta askatasun ideologikoa, bizitzeko eskubidea, greba egitekoa, etab., ezarri ziren. Adin nagusitasuna 18 urterekin finkatu zen. Konstituzio Auzitegia eta botere judiziala arduratuko ziren eskubide horiek babesteaz.

Botere Banaketa Konstituzioan

• Botere Legegilea: Gorteek zuten, bi ganberekin. Kideak sufragio unibertsalaren bidez aukeratuko ziren eta legeak egingo zituzten.
• Botere Betearazlea: Gobernuak izango zuen, barne eta kanpo politika zuzenduz eta Gorteei lege proiektuak aurkezteko ahalmena izango zuen.
• Botere Judiziala: Epaile eta magistratu independenteen eskuetan egongo zen.

ETAren Sorrera eta Euskal Gatazkaren Hastapenak

1959an, gertaera oso garrantzitsua izan zen Euskadiko historian. EAJ alderdiaren eta gazte talde baten arteko krisia eragin zuen. EKIN taldea EAJtik banandu zen, eta geroxeago EKINek ETA sortu zuen. Euskal Herriaren autodeterminazioa eta borroka demokratikoa ziren erakunde horren helburuak.

Hasieran elkartasuna eta ulermena egon arren, geroago tirabira handiak egon ziren ideologia desadostasunengatik. Denbora pasa ahala, ETA erradikalizatu zen eta indarkeria eta borroka armatuaren aldeko joera jarraitu zuten. Independentzia bilatzen zuten, eta hasieran propaganda banatzen hasi ziren; buruzagi asko kondenatu zituzten.

Erradikalizazioarekin, hilketak etorri ziren, adibidez, Melitón Manzanas guardia zibilarena. Honen erantzuna frankismoaren terrorea izan zen, jendea atxilotuz, torturatuz, etab. Euskadiko giroa okertu zen Burgosko Prozesuaren ondorioz, non 16 etakide epaitu zituzten eta heriotza-zigorra ezarri zieten. Protesta eta greba ugari egon ziren Euskadin, eta zigorrak kommutatu zitzaizkien.

ETAk industrialariak bahitu zituen, Carrero Blanco almirantea hil zuen, etab. Francok, hil zorian zegoela, bi etakide fusilatu zituen.