Frankismoa Euskal Herrian: Errepresioa eta Erresistentzia

Diktadura Frankista Euskal Herrian

Euskal Herrian, Francoren diktadurak estatuko gainerako lurraldeetan izan zituen ondorio berberak izan zituen. Frankismoak gogor eraso egin zuen hainbat esparrutan: giza eskubideetan, eskubide politikoetan, hizkuntzan eta ohituretan.

Altxatuen aurka Euskal Herrian eratutako erresistentziaren azken gotorlekua, "Burdinezko Gerrikoa", zeharkatzean, Bilbo nazionalen menpe erori zen 1937an. Urte horietan, estatu-izualdia ezarri zen Euskadin, bereziki Bizkaian eta Gipuzkoan. Autonomia Estatutua eta Kontzertu Ekonomikoak ezabatu ziren, eta euskal kultura, euskara, ikurrina eta lauburua debekatu egin zituzten.

Erresistentzia eta oposizioaren bilakaera

Frankismoak iraun zuen berrogei urteetan, hasieran oposizioa ahula izan zen, baina 50eko hamarkadatik aurrera, erakunde berriek (ETA) frankismoaren aurkako ekintza gogorrak hasi zituzten. Gerraren amaierak bi bando sortzea ekarri zuen:

• Garaileak: Falangistak, militarrak, monarkikoak, eskuin tradizionala eta Euskal Eliza.
• Galtzaileak: Biztanleriaren gehiengoa, ondorio latzak jasan zituztenak: sozialistak, anarkistak, komunistak eta abertzaleak.

Barneko erresistentzia eta oposizioa

Frankistek euskal lurraldea okupatzean, agintari askoren kontrako errepresioa eta askatasun politikoaren kontrola lortu zuten. Horrez gain, lan-baldintza okerrak eta elikagaien errazionamendua ezarri ziren.

• Komunikazio-zubiak: Frantzian eta Ingalaterran Erresistentzia Junta eta Euskal Jaurlaritzaren Ordezkaritza sortu ziren. 1946ra arte, EAJk eta Euskal Jaurlaritzak matxinada armatu bat antolatu nahi izan zuten. 1947tik aurrera, itxaropenak zapuztu ziren nazioarteko egoera aldatzean.
• Greba orokorrak: 1947ko maiatzaren 1ekoa (maiatzaren 9ra arte iraun zuena) eta 1951ko apirilekoa, gizarte-hobekuntzak eskatzeko. Bi kasuetan errepresio basatia jasan behar izan zuten.

Estrategia politiko berriak eta eliza

1948an udal-hauteskundeak antolatu ziren "demokrazia organikoa" erabiliz, hiru taldetan banatuta: familiak, sindikatuak eta udalerria. 1959tik aurrera, oposizioan bi elementu nagusi nabarmendu ziren:

• Euskal Eliza katolikoaren jarrera antifrankista: Orokorrean erregimenaren kontrolpean egon arren, 1960an diktaduraren kontrako adierazpen bat argitaratu zuten. 1974an, Añoveros gotzainak euskal herriaren kultura-identitatea defendatu zuen; atxilotua izan zen, baina Espainiako gotzainek eta Vatikanokoek babestu egin zuten.
• Muturreko nazionalismoaren sorrera: EAJren ahultasuna zela eta, Bilboko unibertsitario talde batek EKIN elkartea sortu zuen. EAJren pasibotasuna kritikatu eta ETA taldea sortu zen. Hasieran pintadak eta lehergailuak jartzen zituzten, baina 1968tik aurrera borroka armatuari ekin zioten.

Frankismoaren amaiera aldera, Carrero Blanco hil zuten atentatu batean. Transizio garaian, ezkerreko taldeak koordinatzeko KAS sortu zen, eta bertatik Euskadiko Ezkerra eta Herri Batasuna sortuko ziren. Burgoseko prozesuan, 16 kide epaitu eta heriotza-zigorrak ezarri ziren, nahiz eta azkenean indultatu zituzten.

Diaspora eta kanpoko erresistentzia

Bilbo galdu ondoren, Eusko Jaurlaritzak Bartzelonan ezarri zuen egoitza. Bigarren Mundu Gerran, nazionalista askok nazismoaren aurka borrokatu zuten. 1945ean Baionako Ituna sinatu zen batasuna berreskuratzeko. Indar politiko eta sindikalek demokrazia ezartzeko konpromisoa hartu zuten, baina Francok botereari eutsi zion. Parisen ere saiakerak egin ziren Euskal Estatutua eskatzeko, baina arrakasta eskasa izan zuten.

Bilakaera ekonomikoa eta demografikoa

Gipuzkoako eta Bizkaiko industriak ez zuen txikizio handirik jasan gerra garaian. Arazo nagusiak lehengaien eta lan-esku kualifikatuaren gabezia izan ziren. Hazkundearen arrazoiak industria-produktuen eskaera handia eta autarkia izan ziren. Diktadurak Kontzertu Ekonomikoak ezabatu zituen arren, Espainiako industriak babesteko politikek Bizkaia eta Gipuzkoari on egin zieten.

Hazkunde demografikoa eta aldaketa sozialak

Gerra Zibilaren ondorengo geldialdiaren ostean, hazkunde nabarmena eman zen immigrazioari eta garapen industrialari esker. Horrek eredu demografiko berria ekarri zuen: itxaropen-bizitza altuagoa, haurren heriotza-tasa baxuagoa eta jaiotza-tasa altua.

Sozialki, hirigintza kontrolik gabe garatu zen eta zerbitzu gutxiko auzoak sortu ziren. Erosteko ahalmena handitzean, gizartearen helburu nagusia etxebizitzaren jabe izatea bihurtu zen.

Kultura-suspertzea

1960tik aurrera, kultura-suspertze bat eman zen: ikastolak sortu ziren eta euskal kultura zabaltzeko argitaletxe berriak agertu ziren. Artean, Jorge Oteiza eta Eduardo Chillida izan ziren irudi garrantzitsuenak.