Foruen Amaiera, Kontzertu Ekonomikoa eta Industria Iraultza Euskadin

Foruen Amaiera eta Kontzertu Ekonomikoa

Gerraren amaierak mendeetan indarrean egondako foru-sistema bertan behera geratzea ekarri zuen. Gobernuak onartutako 1876ko legearen bidez, foruak deuseztatu ziren eta ondorio hauek izan zituen Euskal Probintzietan:

• Nahitaezko soldadutza ezarri zen.
• Gobernadore zibilak ezarri ziren.
• Espainiako kode zibila eta penala aplikatu ziren.
• Batzar Nagusiak desegin eta haien ordez Probintzia Diputazioak eratu zituzten.
• Espainiako Ogasunari ekarpenak egiteko betebeharra ezarri zitzaien.

Azken puntu honetarako, gobernuak eta diputazioek Kontzertu Ekonomikoaren sistema sortu zuten. Haren bidez, kupoa ezarri zen; hau da, estatuari urtero eman beharreko diru kopuru jakin bat. Diputazioek biltzen zuten kupoa, zergen bidez. Horrez gain, autonomia administratiboa eta fiskala zuten, eta soberakina inbertsioak egiteko erabiltzen zuten. Kontzertu Ekonomikoak arrakasta izan zuenez, sistema hori behin eta berriz berritu zen, gaur egun arte.

Euskadiko Industria Iraultza (XIX. mendea)

XIX. mendearen erditik aurrera, Euskadin aldaketa handiak gertatu ziren, eragin handia izan zutenak lurraldearen bilakaeran. Ordura arte, euskal gizartea nekazaria eta tradizionala izan zen batez ere. Industria Iraultza sortu zenean:

• Gizarte-egitura nagusiak aldatu ziren.
• Klase-gizarte berri bat osatu zen, non burgesiak modernizazio-prozesua zuzendu zuen.
• Exodo handi bat sortu zen nekazaritza-eremuetatik hirietara.
• Milaka etorkin iritsi ziren hirietara.
• Alderdi politiko berriak eta sindikatuak sortu ziren.

Industrializazio-prozesu horretan, Bizkaiak berehala hartu zuen aurrea, baldintza hobeak zituelako. Mendearen amaieran, Gipuzkoa batu zen iraultzara. Araba, berriz, ez zen industrializatu XX. mendera arte.

Bizkaiaren Gorakada Industriala: Burdina eta Meatzaritza

Bizkaiaren industrializazio goiztiarra bi faktore nagusiri esker gertatu zen:

1. Meatzeen kalitate handia (burdina ez-fosforikoa).
2. Portuen gertutasuna, mearen esportazioa errazten zuena.

Bilboko burgesiak fabrika zaharrak kendu eta siderurgia eta metalurgia fabrika modernoak ezarri zituen. Irabazien zati handi bat industria-prozesuak hobetzeko eta enpresa berriak sortzeko berrinbertitu zuten.

Bessemer Bihurgailuaren Eragina

1855ean Bessemer bihurgailua asmatu zen. Bihurgailu honek burdina ez-fosforikoa behar zuenez, eta Bizkaiko meatzeetan mota horretako burdina ugari zegoenez, lurraldeko industria izugarri hedatu zen. Denbora gutxian, ehunka meatze sortu ziren Somorrostron eta Trianon. Atzerriko kapital asko erakarri zen eta konpainia ugari sortu ziren burdina ustiatzeko.

Hazkunde Sektoriala Bizkaian

Hirugarren Karlistaldian industria gelditu bazen ere, gerra ostean burdinaren ekoizpena eta esportazioak etengabe hazi ziren mende amaierara arte. Bilbok Espainia osoko burdinurtuaren %77 eta altzairuaren %87 ekoizten zuen. Prozesu honetan, burges-enpresaburu talde txiki batek meatzaritza, finantza eta industria gune nagusien kontrola lortu zuen.

Sektore hauek nabarmen hazi ziren:

• Metalurgia.
• Trenbidearen sektorea: hainbat linea eraiki ziren lurraldean zehar.
• Banku-sektorea: Bilbao Bankua eta Bizkaia Bankua sortu ziren, besteak beste.
• Ontzigintza: Euskalduna ontziolak sortu ziren. Bizkaiak Espainiako itsasontzien %50 eraikitzen zuen garai hartan.

Gipuzkoako Industrializazioa

Gipuzkoako industrializazio-prozesua motelagoa izan zen, eta bi sektore nagusi izan zituen hasieran: papergintza eta ehungintza.

Papergintza eta Ehungintza Gipuzkoan

Lehenbiziko enpresa modernoetako batean egin zen Espainian lehen aldiz paper jarraitua. Handik gutxira, Tolosa papergintzaren gune garrantzitsuena bihurtu zen, fabrika esanguratsuak sortu baitziren bertan. Ehungintza-arloan, Bergara nabarmendu zen.

Paper-fabrikak ugaritu egin ziren teknologia berriei esker. 19 enpresak bat egin eta Papelera Española sozietatea sortu zen.

Beste Sektore Batzuk Gipuzkoan

Beste sektore batzuk ere indartu ziren Gipuzkoan:

• Zementugintza
• Tresnagintza
• Elikagaien industria
• Trenbideko materialak eta bagoiak (Beasainen, adibidez)
• Armagintza (Eibarren tradizioak indartsu jarraitu zuen enpresa berriekin)

Azkenik, finantza-sektorea ere hedatzen hasi zen, Banco Guipuzcoano bankuaren sorrerarekin, besteak beste.