Foruen Abolizioa eta Kontzertu Ekonomikoaren Sorrera (1876)

1876ko uztailaren 21eko Legearen analisia

Iruzkindu beharreko testua lehen mailakoa da, eduki juridikoa du, eta egilea Gorteak diren arren, erregeak sinatu zuen. Espainiar guztiei eta, bereziki, euskal probintziei zuzenduta dago. Legearen helburua foruak indargabetzea zen, batez ere zerga- eta soldadutza-arloko pribilegioak ezabatuz. Testua 1876ko uztailaren 21eko Legea da, Alfontso XII.ak tronua hartu eta Bigarren Karlistaldia amaitzean aldarrikatua.

Sarreran, Alfontso XII.a Espainiako errege konstituzionala dela aipatzen da.

Legearen artikulu nagusiak

• Lehen artikulua: Espainiar guztiek zerga-sistema bera izango dutela eta soldadutzara joateko betebeharra dutela ezartzen du.
• Bigarren artikulua: Probintziek armadarako legeak ezarritako gizon-kupoa bete behar dute.
• Hirugarren artikulua: Probintziak dagozkien kontribuzio, errenta eta zergak proportzioan ordaintzera behartzen ditu.
• Laugarren artikulua: Aurrekoa berresten du, foruen abolizioa gauzatuz.

Testuinguru historikoa

Lehen Karlistaldia eta Bergarako Hitzarmena

Absolutismoaren eta liberalismoaren arteko tirabirak aspaldikoak ziren, baina Fernando VII.aren heriotzaren ondorioz, bi bandoak aurrez aurre jarri ziren. Gatazka armatua sortu zen, Lehen Karlistaldia izenekoa. 1833ko urrian, Bizkaian, kleroaren eta landako nobleziaren eraginez, talde armatuak eratu ziren. Azkenean, Tomas Zumalakarregik armada karlista antolatu zuen, eta horren ondorioz, landa-eremuaren kontrola lortu zuten. 1835ean, armada karlistak euskal lurralde osoa menderatzea lortu zuen, hiriburuak izan ezik. Zumalakarregik Madril hartu nahi zuen, baina Don Karlosek Bilbo setiatzea agindu zion. Setio horretan Zumalakarregi zauritu eta hil egin zen, eta haren heriotzaren ondoren, isabeldarrak nagusitzen hasi ziren. Espartero jeneralak Bilbo askatu zuen 1836an, eta karlistek ezin izan zuten Donostia hartu.

1839ko abuztuaren 31n, Bergarako Hitzarmena sinatu zen Maroto eta Espartero jeneralen artean. Akordio horretan, gobernuari Gorteei foruak ematea edo aldatzea proposatzea gomendatzen zitzaion. Ez zen foruak ziurtatzea aipatzen, eta legitimotasun historikoaren printzipioa hautsi zen. Armada karlistako partaideak errege-armadan sartu ziren.

Foruen bilakaera gerra artean

Bergarako Hitzarmenaren ondorio zuzena 1839ko urriaren 25eko Legea izan zen. Lege horrek foruak berresten zituen, baina “monarkiaren batasun konstituzionalari kalterik egin gabe”, tradizio forala eta 1837ko Konstituzioa bateratuz.

Geroago, Esparterok 1841eko urriaren 29ko Dekretua sinatu zuen Gasteizen. Dekretu horrek foruak aldatu zituen, erabat indargabetu gabe: antolamendu judiziala deuseztatu, Foru Aldundiaren eta Batzar Nagusien ordez diputazio probintzialak eratu, eta barnealdeko aduanak kostaldera eta mugetara eraman zituen. Hala ere, soldadutzan eta zergetan salbuespenak mantendu ziren.

1844ko uztailaren 4ko dekretuak foruen zati bat berrezarri zuen, baina aduanak kostaldean eta mugetan mantendu ziren, Bilboko eta Donostiako burgesiaren mesedetan. Foru-aldundiek eskumen gehiago lortu zituzten eta benetako botere-gune bihurtu ziren. Azken etapa foral horretan, eskumen politikoa galdu bazuten ere, autonomia administratiboa eta ekonomikoa areagotu zuten.

Seiurteko Demokratikoa eta Bigarren Karlistaldia

Seiurteko Demokratikoan (1868-1874), ezegonkortasun politikoak mesede egin zion karlismoari, Euskadin progresistek, demokratek eta errepublikanoek indar gutxi baitzuten. Euskadiko oligarkiaren zati batek, moderantismoa onartu arren, karlismoaren alde egin zuen, Karlos VII.a hautagaia babestuz.

Gerraren garapena eta amaiera

Hiru altxamendu karlista izan ziren. Lehenengo biek porrot egin zuten, baina bigarrenaren ondorioz Zornotzako Hitzarmena sinatu zen, eta horri esker karlistak berrantolatu ziren. Hirugarren matxinada Amadeo I.ak tronua utzi eta Lehen Errepublika aldarrikatu zenean hasi zen, liberalen arteko kaosaz baliatuz. Karlistek Euskadiko eta Nafarroako lurralde gehiena kontrolpean zutenez, estatu moduko bat eratu zuten Lizarran.

Borboiak tronura itzuli zirenean (Alfontso XII.a), gobernuak ahalegin guztiak Bigarren Karlistaldia amaitzera bideratu zituen. Azkenean, Martinez Campos jeneralaren tropek Lizarra hartu zuten, Karlos VII.ak muga zeharkatu zuen eta gerra amaitu zen.

Ondorioak: Foruen abolizioa eta Kontzertu Ekonomikoa

Alfontso XII.a errege izendatzeak administrazioaren eredu-aldaketa ekarri zuen. 1876ko uztailaren 21eko Legeak foruak aldatuko zirela zioen, zehazki, zerga- eta kinta-sistemaren pribilegioak ezabatuz. Hala ere, Canovas del Castillo presidentearen eta euskal ordezkarien artean adostasunik egon ez zenez, foru-erakundeak erabat ezabatu ziren.

Euskal gizartearen zati handi bat legearen aurka agertu zenez, Gobernuak eta diputazio probintzialek konpromisozko formula bat adostu zuten: Kontzertu Ekonomikoaren sistema. 1878an onartu zen, eta horren bidez, euskal probintzia bakoitza arduratuko zen zergak biltzeaz, Estatuari aurrez ezarritako kupo bat ordaintzearen truke. Horrela, autonomia fiskalari esker, diputazioek eskumen administratibo handiak lortu zituzten, eta sistema horrek Gerra Zibilera arte iraun zuen.

Garrantzia historikoa

Lege hau oso garrantzitsua izan zen, euskal foruen abolizioa ekarri zuelako. Horren ordez, ordea, Kontzertu Ekonomikoa ezarri zen, euskal autogobernuaren oinarri bihurtu zena hurrengo hamarkadetan.