Filosofia Klasikoa: Sofistak, Platon, Sokrates eta Agustin
Sofistak: Erretorika eta Erlatibismoa
Hiritarrek asanbladetan parte hartzeko eskubideak ondo hitz egiteko premia sortu zuen. Horrek arrakasta izateko gaitasunak (arrazoitzen jakitea, iritziak defendatzea, tribunalen aurrean argudio onak erabiltzea) eskatzen zituen.
Horretarako sortu ziren sofistak, pertsona kultu eta jakintsuak, honako hauek irakasten zituztenak (diruaren truke):
- Erretorika, oratoria eta pertuasioa.
- Garrantzitsuagoa zen publikoa konbentzitzea egia bera baino.
Pentsamenduaren ezaugarriak
- Arazoak kuestionatu, dudak sortu, dena kolokan jarri.
- Legearen, moralaren eta jainkoaren aurrean eszeptikoak ziren.
- Erlatibismo epistemologikoa: Ezin da ezer ziurtatu; egia erlatiboa da, eta edozein iritzi defendagarria da. Hau etikan eta politikan aplikatu zuten.
- Erlatibismo morala: Balio moralak eta ondo dagoena aldagarriak dira (lehen sakratua zenaren, jainkoaren hitzaren, aurrean).
Sofistak jakituriaren saltzaile gisa ikusten zituzten Sokratesek eta Platonek.
Sokrates: Filosofiaren Inflexio-puntua
Platonen irakaslea izan zen, eta ahozko irakaskuntza baino ez zuen erabili (ez zuen idatzi). Sofisten antitesi gisa hartu daiteke.
Intelektualismo Morala
Gaizkia egiten duena ongia ez ezagutzeagatik egiten du. Akatsa erakusten bazaio, zuzendu dezake. Gaizkilea ez da gaiztoa, ezjakintasunaren biktima baizik.
Zoriontasuna
- Gauza materialetan: Ez.
- Ordenan eta arrazoian: Bai.
Bere esaldi ospetsua: “Bakarrik dakit ezer ez dakidala” (hau da, instruktu behar da).
Egia Absolutua Bilatzeko Metodoa: Maieutika
- Ironia: Ez dakienarena egin.
- Maieutika (Galdera-erantzun katea): Jasotako erantzunak kuestionatu, nahasmendura eraman, eta horrela pertsonak bere erantzuna bilatu dezan.
- Definizio Unibertsala: Egia unibertsala topatzea, “Zer da X?” galderari erantzun egokia emanez.
Platon: Ideien Teoria eta Dualismo Ontologikoa
Ideien Teoria (Ontologia)
Bi mundu bereizten ditu:
- Mundu Sentigarria (MS): Objektu fisikoak, denboran aldatzen direnak, aldakorrak. Ideien kopia inperfektuak dira.
- Mundu Ulergarria (MU): Ideiak. Hauek dira errealitate gorena.
Ideien ezaugarriak:
- Ez dute propietate fisikorik.
- Perfektuak, aldaezinak, eternoak, betidanik existituak, unibertsalak.
- Pentsamenduaren bidez bakarrik ezagutu daitezke.
Sofisten erlatibismoaren aurrean, Platonek balio absolutuak defendatzen ditu. Adibidez, pertsona eder bat edertasunaren ideia absolutuarekin neurtzen da (zenbat eta antz handiagoa izan ideia absolutuarekin, orduan eta ederragoa izango da).
Haitzuloaren Mitoaren Esanahia
Mitoak ezagutza maila desberdinak azaltzen ditu:
- Gatibuak (Gizaki gehienak): Errealitateari buruzko iritzi faltsuan, ezjakintasunean bizi dira.
- Ezagutza Maila: Eikasia (suposizio hutsak).
- Askatzea (Perigoge): Kateak apurtu eta bira ematea. Momentu latzena, aurreiritziak atzean utzi behar dira.
- Ezagutza Maila: Pistis (sinesmena/fedea).
- Haitzulotik Atera: Benetako mundua ezagutzeko. Begiak lainotu, poliki-poliki argitara moldatu.
- Ezagutza Maila: Dianoia (pentsamendu diskurtsiboa).
- Eguzkia Ikustea: Gauzak ikusteko gai izatea (egunez, eguzkia).
- Ezagutza Maila Gorenena: Noesis (ulermena, zientzia).
- Haitzulora Itzuli: Segurtasunik gabe.
Dialektika eta Ongia
Dialektika: Elkarrizketa artea. Galdera zuzenak eginez erantzun egokiak eskuratu. Sentigarritik Ulergarrira doan ezagutza prozesua da.
- Regressus: Haitzulora itzultzea.
- Progressus: Dianoiarako bidea.
Ongia: Ideia gorenekoa, erreala eta perfektua. Gauza bakoitzak berezko funtzioa betetzean gauzatzen da Ongia.
Platonen Antropologia eta Politika
Dualismo Antropologikoa
Gizakia bi errealitate ezberdinez osatua dago: Gorputza eta Arima.
- Gorputza (G): Alde materiala, sentigarria. Arimaren kartzela.
- Arima (A): Alde arrazionala eta ulergarria, gizakiaren esentzia. Ideien munduari dagokio. Hilezkorra da, eta bere helburua hil ostean ideien mundura itzultzea da.
Gorputzaren eta Arimaren arteko lotura akzidentala da. Arimak gorputzari bizia ematen dio.
Hiru Arima Mota eta Bertuteak
- Irrikazko Arima (Behekoa)
- Plazerra eta mina. Hilkorra. Gizartean: Langileak (Artaldea). Bertutea: Neurritasuna (Templanza).
- Suminezko Arima (Erdikoa)
- Pasionala, itxaropena. Hilkorra. Gizartean: Gudariak (Hiriaren defentsa). Bertutea: Sendotasuna/Adorea (Valentia).
- Arrazoi Arima (Gorenekoa)
- Arrazionala. Hilezkorra. Gizartean: Gobernariak/Filosofoak. Bertutea: Jakituria (Sabiduria).
Gurdiaren Alegoria
Platonek arimaren egitura azaltzeko erabiltzen du:
- Zaldi Zuria: Suminezko arima (zuzen tiratu).
- Zaldi Beltza: Irrikazko arima (alde guztietara tiratu).
- Gurdia: Arima (Ideien mundutik dator).
- Auriga (Gidaria): Arrazoi arima (gurdia gidatu behar du, bi zaldiak bidetik bideratzeko).
Hiri Ideala eta Justizia
Etika eta politika batera doaz. Gizakia izaki soziala da, ez gizabanako isolatua.
Justizia: Estatuaren helburua da. Hiriko justizia banakako justizia betetzean datza. Hiru mailen arteko harmonia sortzen da bakoitzak bere funtzioa betetzean. Injustizia zatien desoreka eta lehia da.
Heziketa (Heziera)
Heziketa osoa beharrezkoa da (Mens sana in corpore sano).
- Gimnasia: Gorputzaren heziketa.
- Musika eta Letrak: Arimaren heziketa (hizkuntzaren bidezko pertuasioa).
Aristoteles: Ideien Teoriaren Kritika
Aristoteles Platonen ikaslea izan zen, baina bere maisuaren Ideien Teoriaren aurka agertu zen. Ideiak ezin dira izaki sentigarrietatik kanpo bizi, ezta beste mundu batean ere.
Kritikaren Argudio Nagusiak
- Mundu bat azaltzea zaila bada, zailtasuna bikoiztea da (bi mundu sortuz).
- Ideien munduak ez du laguntzen gauzen mundua azaltzen.
- Ideiak gauzetatik kanpo daude, eta ez dira gauzen esentziak (zerizanak).
- Ideien teoriak ez du gauzen sorrera (mugimendua edo aldaketa) azaltzen.
San Agustin: Fedea eta Arrazoimena
Ezagutzeko Sinetsi (Credo ut intelligam)
Egia absolutua lortzeko, fedea eta arrazoimena konbinatu behar dira, baina fedeak nagusitasuna du. Fedea gabe ezin da egia absolutua ezagutu.
Hasieran, manikeismoaren eraginez, arrazionalismo autonomora jo zuen, baina eszeptizismora heldu zen (dena zalantzagarria zen, egia aurkitu gabe). Horregatik, metodoari buelta eman zion: ulertzeko sinetsi beharrean, ezagutzeko sinetsi behar da.
Ez da fede itsua: ulertu sinesteko, eta sinetsi ulertzeko. Egia ez dator zerbaitetik, baizik eta norbaitetik: Jainkoa.
Metodoaren Hiru Urratsak
- Ulertu Sinesteko: Arrazoiak lan egiten du, baina ez da nahikoa. Fedearen ekintza prestatzen du (eszeptizismoa gainditzen da).
- Sinetsi Ulertzeko (Klabea): Fedeak arrazoia gidatu eta argitzen du. Biak beharrezkoak dira zoriontasuna lortzeko. Jakituria jokaeraren menpe dago (Platonen kontrakoa).
- Ulertu Sinesteko (Bigarren Txanda): Arrazoiaren txanda berriro, fedearen edukiak argitzen laguntzeko.
Zoriontasuna eta Jainkoa
Gizakiaren helburua zoriontasuna da. Ez dugu admirazioagatik edo jakinminagatik filosofatzen, zoriontasunaren grinagatik baizik.
Zoriontasunaren gakoa Jainkoan edo gauza espiritualetan dago, ez ondasun materialetan.
Jainkoaren existentziaren frogak (Tomas Akinokoaren 5 Bideak)
San Agustinek ez zuen Jainkoaren existentzia zalantzan jartzen, baina testu honek Tomas Akinokoaren 5 bideak aipatzen ditu (Agustinen eragina izan arren, Akinokoarenak dira):
- Mugimenduarena: Mugimenduaren hasiera aurkitzeko, lehen motor bat behar da (Jainkoa).
- Kausa Eragilea: Kausa-katean infinitura ez joateko, azken kausa bat behar da (Jainkoa).
- Kontingentzia: Izaki guztiak ez dira beharrezkoak; beraz, izaki bakar eta beharrezko bat egon behar da (Jainkoa).
- Perfekzioen Mailak: Izaki guztiz perfektu bat onartu behar da, balio guztiak berarengandik datozelako.
- Kosmosaren Ordena (Froga Teologikoa): Kosmosak helburu bat duenez, goi-adimena duen norbait jarri behar da (Jainkoa).
Platonen Eragina San Agustinengan
Agustinek Platonen filosofia kristianizatu zuen. Lau puntu nagusi daude eragina ikusteko:
- Dualismo Ontologikoa: Bi mundu bereizten dira (gauza aldakor/sentikorren mundua eta egia aldaezinaren mundua).
- Ezagutza (Argiaren Metafora): Benetako eta faltsua den ezagutza bereizten dute.
- Platon: Ideiak barnean daude, birgogoratu behar dira. Gizakia bere kabuz heldu daiteke ezagutzara.
- Agustin: Barneratzea (Interiorizazioa). Jainkoak emandako iluminazioa gabe ezin da ezagutzara heldu.
- Ongia Jainkotu:
- Platon: Ongia (Goi Ideia) funtzio ontologikoa (gauza guztien kausa) eta epistemologikoa (ideiak ulergarri bihurtu) du.
- Agustin: Jainkoa funtzio ontologikoa (gauzen kausa zuzena, dena sortu) eta epistemologikoa (ezagutza, ideiak gizakiari ezagutarazi) du.
- Dualismo Antropologikoa: Arima (hilezkorra) + Gorputza (hilkorra). Agustinen kasuan, kreazionismoa eta kutsu kristaua gehitzen dira.