Euskal Paisaien eta Biztanleriaren Analisia: Toloño, Jaizkibel eta Demografia
Euskal Paisaien eta Biztanleriaren Analisia
1. Irudia: Toloño Mendilerroa (Kantabria)
Ingurunearen ezaugarriak:
- Abiotikoa labarrean eta mendi-hegaletan; biotikoa mendi-mazeletan; eta antropikoa mendi-oinean eta haranean. Labarreko eta mendi-mazelako paisaia naturala da, gainerakoa antropikoa.
- Mendi-erliebe luzea da, mendilerroa, malda handikoa. Disimetria ikusten da isurialdeetan: ezkerrean edo hegoaldean, labar bertikala eta malda handiko ezponda; eta eskuinaldeko isurialdea inklinatua. Toloño mendilerroa (Kantabria bezala ere ezaguna). Erliebe altxatua eta deformatua da, orogenesi alpetarrean sortua (hegoalderantz doan tolesdura-faila). Material gogorren labarra, kareharritsua. Haren oinetan, mendi-mazelako metaketa bat dago, hartxintxarrez osatua, egungoa baino aldi hotzagoak adierazten dituena, izozte-urtze meteorizazio mekanikoek eta ondoriozko grabitate-erorketek eragindakoa. Atzealdean, beste erliebe batzuk bereiz daitezke: Ebroko sakonunea eta Iberiar Sistema.
- Mendi-hegaletan hosto erorkorreko basoak daude (altueragatik, pagadiak), eta lurzoru gutxiago dagoen lekuetan, berriz, arte-orbanak eta ezpel-sastrakak. Azken hau ingurune lehorragoen (udan defizita) eta negu hotzagoen adierazlea da. Mendi-mazelaren eta bailararen eremu baxuenetan, laboreak ikus daitezke.
- Ez da ur-gorputzik ikusten. Kareharrizko tontorraldean, karstifikazio-prozesuek lagunduta iragazten da ura.
- Eremu malkartsuan funtzioa naturala da. Pago-basoek landa-eremuko funtzioa ere izan dezakete (basogintza). Mendilerroaren oinean eta haranaren hondoan, berriz, nekazaritza-paisaiak ikus daitezke.
- Paisaiaren ezaugarri topografikoak, kokalekua eta alderdi formalak (koloreak, testurak) direla-eta, ikus-mugarria da lurraldean. Gainera, altitudeak eta maldak bere izaera naturala mantentzen lagundu dute; beraz, bere balio ekologikoa ere handia da. Pantaila orografiko gisa, hodeiak eratzea eta ura prezipitatzea errazten du. Iragazitako ur horiek gainustiatu behar ez diren akuiferoak elikatzen dituzte. Kontserbatu beharreko paisaiak dira, eta babes-figuraren batek babestu behar ditu.
2. Irudia: Jaizkibel eta Pasaiako Itsasertza
Ingurunearen ezaugarriak:
- Biotiko naturala sastraketan eta kontrol antropikokoa baso-landaketetan; hidrikoa ur-laminan; eta abiotikoa itsasertzean eta labarretan.
- Irudian kostaldeko erliebe luzanga ikus daiteke (Jaizkibelgo mendilerroa), itsas beso baten sarrerak moztua (Pasaiako itsasadarra). Kostaldeko Katea unitatea. Irudiak erliebe horren egitura erakusten du: egitura monoklinala, itsasorantz okertuta, eta bertan labar malkartsuen lerro bat marrazten da. Aurrealdean, arroka-geruzak txandakatuta. Itsasoaren eragina da higadura-eragile nagusia, beraz, itsasertzeko modelatua da nagusi, nahiz eta mendi-hegaleko prozesua ere ikusten den (jausi harritsua, ertzeraino iritsi dena).
- Irudian zuhaixka-landarediaren orbanak ikusten dira (iratzea), zuhaitz batzuk eta baso-landaketaren hedadura handia. Baldintza klimatiko atlantikoko eta lurzoru azido eta hareatsuko eremu horri dagokio landaretza potentzial gisa ametza eta haritza, baina suteak errepikatu dira hamarkadetan zehar.
- Lehenik eta behin, Kantauri itsasoaren besoa ikusten da, barnealderantz sartu eta harana urez betetzen duena, hau da, itsasadarra.
- Paisaia horretan, funtzio naturala itsasoan, itsaslabarraren aurrealdean eta erabilerarik gabeko malkar eta mendi-mazeletan ikusten da. Basogintza landaketa-eremuetan dago, eta itsasontzien presentziarekin eta itsasargia duen kaiarekin ere zerbitzu-funtzioa sumatzen da (Pasaiako portua).
- Euskal itsasertzaren zati handi bat itsasora begira dauden itsaslabar-erliebeek osatzen dute. Eremu horiek ez dira oso irisgarriak, eta gizakiaren eragina lurraldearen baldintza fisikoek mugatu dute. Suteek asko zigortzen duten espazioa den arren, natura-balio handia du oraindik, eta, horregatik, Kontserbazio Bereziko Eremu gisa ezagutzen da. Balio geologiko eta geomorfologikoagatik ere nabarmentzen da, eta, horregatik, Interes Geologikoko Gune gisa izendatu dira haren itsaslabarrak eta ibai-ibarrak. Itsasertzeko arku natural horretan, kanpoko portu bat eraikitzeko proiektuak ere izan dira, portuko barne-jarduera arintzea eta oso hondatuta dagoen ingurune baten hirigintza-berroneratzea ahalbidetzeko. Baina proiektua epe jakinik gabe atzeratu da, eta hirigintza hobetzeko eta antolamenduko jarduketak gaur egun barneko portura mugatu dira. Espazioak berrerabiltzea lurralde baten jasangarritasunaren baldintzetako bat da.
Euskadiko Biztanleriaren Analisi Demografikoa
Sexu-Egitura eta Heriotza-Tasa
Lehenengo kohortean (0-4 urte) emakumeak gizonak baino gehiago jaiotzen dira (nahiz eta gizonen barra emakumeena baino pixka bat handiagoa izan). Gizonen heriotza-tasa handiagoa denez, une batean (40-44 urte) emakume efektiboak gizonak baino ugariagoak dira. Ordutik aurrera, adineko emakumeak gizonak baino ugariagoak dira kohorte guztietan.
Gizonek tradizioz bizimodu desberdina izan dute, eta horrek arrisku-faktoreen aurrean intentsitate desberdineko egoera ekarri die sexuei. Faktore horien artean daude: gerretan parte-hartze handiagoa; indar fisikoak eta osasuna ahultzeko lan gogorragoak eta aukera gehiago dituzten istripuak; ohitura kaltegarrien eragina (tabakoa, alkohola, errepideko istripuak) eta elikadura-ohitura okerragoak.
Adin-Taldeen Ehunekoak eta Zahartzea
Datu estatistikoekin adin-taldeen ehunekoak kalkula daitezke:
- Gazteak (0-14 urte): % 12,71
- Helduak (15-64 urte): % 68,65
- Adinekoak (65 urte eta gehiago): % 18,64
Datu horiek oso biztanleria zahartua erakusten dute. Zaharra dela esateko gazte-taldeak % 25 baino gutxiago izan behar duela kontuan hartzen badugu, hemen ikusten dugu hori baino askoz ehuneko txikiagoa dugula. Alderantziz, zaharren taldea ere hori baino dezente handiagoa da.
Jaiotza-Tasaren Bilakaera eta Kausak
Hurrengo taldeetan (5-24 urte) ikusten da biztanleriaren beherakada konstantea izan dela, jaiotzak behera egin duela. Hazkunde-joera hori bi fenomenorekin bat etorri zen: alde batetik, Euskadi ziklo demografiko modernoan sartu zen, trantsizio demografikoa amaitutzat emanez, eta, aldi berean, 1973ko petrolioaren krisiak inauguratutako industria-krisiaren aldiak Euskadin izan zituen ondorioak oso nabarmenak izan ziren demografian ere.
Hurrengo taldeetan, hau da, 45 eta 59 urte bitartekoetan, hazkundea motelagoa izan zen. Gerra ondorengo urteak dira, eta garai gogorra izan zen herritarrentzat.
Biztanleriaren zahartzearen kausak, alde batetik, jaiotza-tasaren murrizketan (biztanleriaren berritze-prozesuaren atzerakadan) aurki daitezke; bestetik, bizi-itxaropenaren luzapenean. Gaur egun Euskadin gizonen bizi-itxaropena 77 urtekoa da, eta emakumeena 83 urtekoa.
Piramidearen oinarrian ikusten diren sarrerak, hau da, jaiotzaren murrizketa, honako arrazoi hauek eragin zituzten: 1975eko krisiak sortutako egoera ekonomikoak oso eragin handia izan zuen Euskadin, langabezia-tasaren gorakada ikusgarria (bikoteen seme-alaben jaiotza murriztuz eta ezkontzaren adina atzeratuz).