Euskal Foruak eta Lehen Karlistaldia: Historia eta Testuingurua

1. Foruak eta Monarkia Konstituzionala

5.I.N: Think-Euskadi frantziar berrezarkuntzaren behin aldaketak eginez monarkiaren 1ekoan konstituzioarekin ados. 2.I- Erregimen politiko monarkiko konstituzionala hartu barne, estatu konfederazioa.

Garaia berezian 1ean kokatua M.C. erregeordea. Konstituzionaltasuna Frantziarren gainetik.

Gainera, aldatzeko pausoak segi behar dira: 1. Euskaldunen ordezkariak entzun. 2. Espainiako Gobernua.

Gorteek proposatutako ideiak onartu behar dira konstituzioarekin batera egiteko. P.h.- Euskadiko Foruak lurralde bakoitzean belaunaldiz belaunaldiz ahoz transmititutako ohitura, erakunde eta arauez osatuak daude.

Jauna eta erregea errespetatu behar dira. Erdi Aroko XIII. mendetik lege horiek idatzita daude Euskadin.

2. Foru Araubidea eta Ekonomia

Herrialde bakoitzak bereak ditu. Ondorengotza krisia piztu zen Felipe de Borbón eta Carlos de Austria artean. XVIII. mendearen hasieran Felipe V.ak gerra irabazi zuen haren kontra.

Herrialdeen Foruak aboli zituzten (Katalunia, Aragoi, Valentzia), baina Euskadiko Foruak errespetatu ziren. Euskadiko Foru Araubidea:

• Protektoratu ekonomikoa: Aduanak Ebro ibaia ondoan kokatuak eta guk ekarririko produktuen zergak kobratzen genituen, berriz haiek guri ez.
• Askatasun ekonomikoa: Pertsona guztiek erosi, saldu, merkatua eta negozioak antolatu ahal zituzten baimen gabe.

Bestaldetik, Euskadiko hiritarrek erregimen ez zergak ordaintzen zituzten bakoitzaren Foru ogasunera ordainduz eta hortik kupo bat jasoaz H.G. gizonak ez zerrigorrez ejerzituan parte hartu, bakarrik nahi zutenak eta soldata baten truke.

3. Zuzenbidea eta Erakundeak

Berezko zuzenbidea eta zigor kodea: elkarbizitzarako arau ezberdinak, delituak apaitzeko modua eta zigor ezberdinak inposatzen ziren lurraldean.

Kaptazio unibertsala: Bizkaian eta Gipuzkoan guztiak nobleak dira eta noble beza trata zitzaten.

Foru baimenean: erregearen legea onartu ala ez, eskubidea. Obeditu bai, baina ez egin.

Oinarrizko edukiak: barruan berezko erakundeak zeuden: Batzar Nagusiak Araban, Gipuzkoan eta Bizkaian; berriz, Nafarroan gorteak. Foru aldundiak zergak ipini eta jaso, eta Foru epaitegiak delituak epaitzeko.

4. Karlistaldiaren Hasiera eta Gizartea

Karlistak absolutistak ziren, Antzinako Erregimenaren defentsan eta Karlos V.aren alde. Hegoaldeko Euskadiko Foruak defendatzen zituzten foralistak.

Nekazaritza eremu gehienetan ziren, Lizarra erdigune eta hiriburu izanik. Leloa: Jainkoa, Aberria eta Erregtea. Liberalak suirano, nazio eta monarkia konstituzionalaren gainean, botere banaketa egotea nahi zuten.

Gizartean Isabel II.aren aldekoak ziren, baina frantsesaren kontra, uniformismoaren zale. Talde hau burgesia, merkataritza talde ilustratuak eta hiriko proletalgoak osatzen zuten. Leloa: Askatasuna.

Fernando VII.ak 1830ean Lege Salikoa abolitu eta beste lege bat aldarrikatu zuen. Lehen Gerra Karlista Fernando VII.a hil eta hasi ondoren sortu zen Euskal Herrian, baina beste herrialdeetara zabaldu zen. Karlistek Errusia, Austria eta Prusiako laguntza zuten; liberalek, berriz, Ingalaterrarena.

5. Gerraren Faseak

Gerraren 3 fase egon ziren:

• 1. Fasea (1833-1835): Karlos arrakasta izan zuen Bilbo eta Tolosa hartuz, Burgos eta Kantabrian porrota jaso eta Bilboko liberalak berreskuratuz. Karlisek Zumalakarregi aukeratu zuen eta honek ejercitoa antolatu zuen, gerrillak eta soldaduak osatuz. Hirien kontrola liberalek zeukaten, Zumalakarregi Bilbo konkistatzeko prozesuan hil zen.
• 2. Fasea (1835-1837): Karlisten Bilboko inguruketa, Zumalakarregi hil zen, liberalek askatu zuten Bilbo eta Maroto ipini zen karlisten ejercito buru. Berriz, liberalen armaburua Espartero zen. Karlisten Madril konkistatzeko porrota egon zen.
• 3. Fasea (1837-1840): Karlos galtzen ari zen. Mendizabalen desamortizazioari esker liberalek dirua lortu zuten. 1839an Gerra Karlista amaitu zen Bake hitzarmen baten alde pertsonak atera ziren 2 bandotatik. Maroto eta Esparteroren artean isilpeko negoziazioak egon ziren eta ondorioz karlisten ultrakontserbadoreen akordioen aurkako ageri ziren. Urte horretan liberalen artean Muñagorri jeneralak Bakea Frantziar truk lelo aldarrikatu zuen. Lelo horrek Isabelek erregina beza onartu eta liberalek Foruak errespetatzea zekarren. 39an bake akordio batera iritsi eta besarkada batekin sinbolizatu zen: Bergarako Besarkada. Horren bidez amaitu zen Gerra Karlista Hegoaldean.

6. Gerraren Ondorioak

Esparterok Euskadiko Foruak mantentzeko konpromisoa hartu zuen eta Marotok Isabel erregina onartu zuen ondorioz Karlos erbestera joan zen. Gerrak hainbat ondorio ekarri zituen:

• 1841eko Lege Paktoa: Nafarroako Foruetan murrizketa handiak jaso ziren, aldaketak nabarmenak izan ziren aduanak lekuz aldatuz, gazteek soldadugu egitea Espainiako gobernuak inposatu zuen, zerga kupo zehatz bat eta Nafarroa probintzia bihurtuz.
• 1841eko Dekretua: Esparterok aldarrikatuta Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan buruz foruen murrizketak eta foruen baimenaren desagerpena, aduanak aldatuz. Foru aldundiak eta Batzar Nagusiak abolitu ziren, baina matxinada baten ondorioz ez zen erabat egin.