Euskal Autonomia eta Gerra Zibila: Historia eta Bilakaera

Foruen deuseztapena eta nazionalismoaren sorrera

Foruen deuseztapenaren ondoren, nazionalistek autodeterminazioa nahi zuten Euskal Herrian. Garai hartako indar politiko nagusiak honako hauek ziren:

• Nazionalismoa: EAJ-PNV.
• Karlismoa.
• Ezkerra: PSOE.

Autonomiaren aldeko bide luze eta zaila

Autonomia lortzeko bidea luzea eta zaila izan zen, alderdi bakoitzak jarrera desberdinak baitzituen. Nazionalistek ez zuten parte hartu Donostiako Itunean, eta EAJk karlistekin zuen aliantzak ezkerra beldurtu zuen. Bigarren Errepublika ezartzean, autonomia eskatzeko mugimendua hasi zen.

Eusko Ikaskuntzaren proiektua

Eusko Ikaskuntzaren proiektua Lizarrako Estatutuaren oinarria izan zen. Alderdi askok parte hartu zuten, baina ez ziren ados jartzen; gainera, Errepublikaren mugak igarotzen zituenez, ez zen ezarri.

Lizarrako Estatutua

Lizarrako Estatutua eskuindar eta katolikoen estatutua zen. Foruak berriz ezartzeko eskaria egiten zuen eta etorkinen eskubide politikoak mugatzen zituen. Estatutu konfesionala eta ez-demokratikoa zen. EAJ, karlistak eta ezkerraren arteko desadostasunengatik ez zen onartu.

Batzorde Gestoreen Estatutua

Batzorde gestoreek prestatu zuten 1931ko Konstituzioaren arabera. Nafarroan ez zuten onartu boto gutxiengatik eta karlistak kristauak izateagatik. Gasteizen bozkatu zen.

1936ko Estatutua eta Gerra Zibila

1936ko Estatutua gerra testuinguruan iritsi zen.

Nafarroa eta Araba: Altxatuen alde

Lurralde hauetan gehienak altxatuen alde jarri ziren. Nekazaritzan oinarritutako gizartea zen, eskuinaren nagusigoa eta Elizaren eragin handia zuena. Oriol karlistak Araba ia osoa konkistatu zuen.

Gipuzkoa eta Bizkaia: Erresistentzia

Gipuzkoan, Loiolako kuartelak altxatu nahi izan ziren, baina herri-erreakzioak ez zion utzi. Bizkaian ez zen altxamendurik gertatu eta Defentsa Batzorde bat eratu zen.

Gerraren garapena: Bi fase nagusi

Gerra Gipuzkoan

Irun konkistatu zuten lehenago, mugako bidea mozteko asmoz. Donostia irailaren 13an erori zen.

Eusko Jaurlaritzaren jarduera eta gerra Bizkaian

Lurraldearen bi heren altxatuen esku zeuden. Eusko Jaurlaritzak botere politikoa eta militarra lotu zituen. EAJ moderatu mantendu zen eta ordena publikoari eutsi zion, kolektibizaziorik gabe. Ertzaintza eta Euskal Unibertsitatea sortu ziren. Elizari dagokionez, frankistek 16 apaiz fusilatu zituzten. Industrian, itsas-armada sortu zen.

Gerra Bizkaian jarraitu zuen: eusko gudarosteek Legutio erasotu zuten Gasteiz berreskuratzeko, baina azkenean Bilbo erori zen.

Gerraren ondorio latzak

Gerraren ondorioak suntsitzaileak izan ziren:

• Lurralde suntsitua eta errepresio gogorra.
• Garbiketa politiko eta soziala eta fusilamenduak.
• Kontzertu Ekonomikoa ezabatu zen (Araban eta Nafarroan ez, faxismoari leial izateagatik).
• Bizkaia eta Gipuzkoaren aurkako zigorrak.
• Euskara eta euskal literaturaren zapalkuntza sistematikoa.