Euskadiko Trantsizioa eta Gernikako Estatutuaren Sorrera

Euskadiko Trantsizio Politikoa

1976an, Euskadin askatasun eta autonomia-maila handiagoak aldarrikatzeko manifestazio ugari egin ziren. Istiluen ondorioz, oposizioko indarrak Coordinación Democrática izeneko erakundean bildu ziren. Erakunde horrek funtsezko eskaerak zituen:

• Alderdi eta sindikatu guztien legeztatzea.
• Hauteskunde libreak egitea.
• Amnistia orokorra.

Testuinguru horretan, ETAk bere ekintzak areagotu zituen. 1977an PCE legeztatu zen, eta horrek 1977ko ekainaren 15eko hauteskunde orokorretarako bidea ireki zuen. Hauteskundeetan garaile atera ondoren, Adolfo Suárezek Kataluniak eta Euskadik eskatzen zuten autogobernu handiagoa ahalbidetzeko lanari ekin zion. Euskadin, EAJk bildu zituen boto gehien (8 aulki), eta Euskadiko Ezkerrak, berriz, aulki bakarra lortu zuen.

Euskadiko egoera politikoa oso konplexua zen. Gai gatazkatsuenak honako hauek ziren: Euskadiko muga geografikoen zehaztapena, autogobernuaren eskumenak eta abertzaleek aldarrikatzen zuten sinbologia. Gainera, nazionalistek ez zuten Konstituzioaren testua onartzen. Suárezen gobernuak, amnistien bidez eta ikurrina legeztatuz, Euskadiko giro politikoa baretzen saiatu zen.

Euskal Kontseilu Nagusia eta Estatutu Proiektua

UCDko gobernuak 1978ko urtarrileko dekretu-lege baten bidez Euskal Kontseilu Nagusia (EKN) sortu zuen. Instituzio aurreautonomiko horretan, Araban, Gipuzkoan, Bizkaian eta Nafarroan hautatutako diputatuek eta senatariek parte har zezaketen. Kontseilua otsailean eratu zen, baina Nafarroarik gabe, hango parlamentariek parte ez hartzea erabaki baitzuten.

EKNren lehen agintaldian, Ramón Rubial buruzagi sozialista historikoa izan zen presidentea. Rubialen eginkizun nagusia Estatuko Administrazioarekin batera osatu beharreko batzorde misto paritarioan Kontseilua ordezkatuko zuten pertsonak aukeratzea izan zen. Adostasun zabala lortu zuen gaia autonomia-estatutu bat prestatu beharra izan zen. Horretarako, EKNk parlamentu-biltzar bat antolatu zuen estatutu-proiektua idazteko. Testua prestatzeko, EAJk egindako proposamena hartu zen abiapuntutzat, eta PSEk, EEk eta ESEIk babestu zuten. UCDk ere bat egin zuen, nahiz eta erreparo batzuk izan. Testua Gernikan aurkeztu zen.

1978ko Konstituzioa eta Nazionalismoak

1978ko Konstituzioak nazionalisten aldarrikapen batzuk aintzatesten bazituen ere, ez zituen haien asmo guztiak betetzen. Konstituzioaren bigarren artikuluak Espainiako nazioaren zatiezintasuna jasotzen zuen, nazionalismoen nahien aurka. Hori dela eta, alderdi nazionalistek ez zuten Konstituzioa onartu, eta haien jarraitzaileen artean abstentzioa sustatu zuten. Hala ere, Konstituzioa 1978ko abenduaren 6an onartu zen erreferendumean.

Gernikako Estatutua

Estatutu Proiektua 1978ko abenduaren 29an aurkeztu zen Gorteetan, Konstituzioa indarrean sartu zen egun berean. Hasieran, Gobernua eta bere alderdia, UCD, proiektuaren aurka agertu ziren, Konstituzioaren aurkakotzat jotzen zutelako. EAJk, bere aldetik, jarrera aldarrikatzaileari eutsi zion gobernu zentristaren aurrean. Azkenean, negoziazioen ondoren, akordio politiko batera iritsi ziren.

Gernikako Estatutuak aurrerapauso garrantzitsua ekarri zuen euskal aldarrikapen historikoetan. Hauek dira bere ezaugarri nagusiak:

• Euskal Herriaren nazionalitatea aitortzen zuen, Espainiako Estatuaren barruan autonomia-erkidego gisa.
• Nafarroak etorkizunean bat egiteko aukera jasotzen zuen.
• Ordena publikoaren eta irakaskuntzaren gaineko eskumenak ematen zituen.
• Ogasun autonomoa ezartzen zuen, kontzertu ekonomikoen bidez arautua.

Estatutua 1979ko urriaren 25ean onartu zen erreferendumean, EAJ, PSOE, UCD, EE eta PCEren babesarekin. Onarpen horrek euskal instituzio autonomikoen eraketa ekarri zuen: Legebiltzarra (parlamentu autonomikoa), Jaurlaritza (gobernua) eta Lehendakaria (presidentea).

1980ko martxoaren 9an lehen hauteskunde autonomikoak egin ziren, eta Carlos Garaikoetxea (EAJ) Euskal Autonomia Erkidegoko lehen lehendakari izendatu zuten.