Etika eta Morala: Oinarrizko Kontzeptuak eta Teoriak
Morala eta Etika: Oinarrizko Kontzeptuak
Morala: Mos-moris hitzetik dator; ohitura eta bizitzeko modua adierazten du.
Etika: Ethos hitzetik dator; izaera esan nahi du. Morala arrazoitzea da, gure jokabidea zer dela eta den ona edo txarra arrazionalki justifikatzea. Etika moralak planteatzen dizkigun arazoen inguruko hausnarketa filosofikoa da.
Autonomia eta Heteronomia Morala
- Autonomia morala: Subjektuak bere kasa pentsatzen du zer egin behar duen eta arau moralak ezartzen dizkio bere buruari (Autos: norbera).
- Heteronomia morala: Besteek proposatutako arauak jarraitzea da (Heteros: bestea).
Kontzientzia Morala eta Garapen Mailak
Kontzientzia morala: Ekintzen ontasuna eta gaiztasuna bereizteko gaitasuna da.
L. Kohlbergen garapen pertsonalaren mailak
Gaitasun morala gizakiek bakarrik dugun ezaugarri bat da, baina ez dago guztiz garatuta jaiotzean; ikasteko ahalmena da. Hiru etapa bereizten dira:
- Prekonbentzionala: Zigorrari edo autoritateari diogun beldurragatik jokatzen dugu ongi. Subjektu morala eboluzionatuz doan heinean, interes propioei jarraitzen die: araua bat dator bere probetxuarekin.
- Konbentzionala: Taldearen barneko ordena bermatzeko jokatzen dugu ongi. Gertuko pertsonen onespenagatik hartzen dira erabakiak.
- Poskonbentzionala: Balio unibertsalak eta giza eskubideak errespetatzen ditugulako jokatzen dugu ongi. Printzipio moralak interes pertsonalen eta talde-arauen gainetik daude. Pertsona askok ez dute maila hau lortzen.
Arau eta Obligazio Moralak
Arau moralei inperatibo deritze: zer egin behar dugun esaten diguten enuntziatu normatibo guztiak dira. Bi multzo nagusi daude:
- Hipotetikoa: Ongiarekin identifikatzen den helburu jakin bat lortzera eramaten gaituen ekintza bat egitea agintzen du.
- Kategorikoa: Bere baitan onak diren ekintzak agintzen dizkigu; ekintza bera da helburua, ez bitartekoa.
Judizio Moralak eta Kontzeptu Nagusiak
Judizio moraletan hiru alderdi bereizten dira:
- Helburua: Zertarako egin?
- Motiboa: Zergatik egin?
- Bitartekoak: Zer eta nola egin?
Ongia, Bertutea eta Zoriontasuna
Bertutea (areté): Bikaintasuna esan nahi du. Zoriontasuna: Egoera osoa da, ez aldizkakoa; biziera duinena eta gizatiarrena.
Bertute nagusiak:
- Ausardia: Batetik, beldurra zeri izan behar zaion eta zeri ez jakitea da.
- Justizia: Bertute sozial gorena. Bakoitzari merezi duena ematea.
- Zuhurtzia: Kasu bakoitzean zer egin behar duen dakienaren jakinduria da. Aristotelesentzat funtsezko bertutea da.
- Neurritasuna: Berehala asetzea eskatzen duten plazerekin izan behar dugun harreman osasuntsuari deritzo.
Bertutea ekin eta ekinez lortzen da: behin eta berriz zintzotasunez jokatzen badugu, ohitura hori gure izaera bihurtuko da. Horrela, bertutearen etikatik betebeharraren etikara jauzia ematen da.
Balio Etikoak eta Teoria Nagusiak
Balio etikoak gizakiok soilik hauteman ditzakegu eta etikaren oinarriak dira.
Unibertsalismo Morala
- Unibertsalismoa: Ona dena ona da bere baitan, gizakien iritzia edozein dela ere.
- Intelektualismo morala (Platon eta Sokrates): Morala ezagutzen badugu, ongi jokatuko dugu. Ez dago pertsona txarrik, pertsona ezjakinak baizik.
- Iusnaturalismoa: Badaude lege, balio eta eskubide natural batzuk, giza konbentzio ororen aurrekoak direnak.
Erlatibismo Morala
- Erlatibismoa: Dena konbentzio soziala da. Arau moralek eta balioek ez dute baliozkotasun unibertsalik. Ona eta txarra terminoek ez dute esanahi absoluturik.
- Eszeptizismoa: Ezinezkoa da irizpide bat aurkitzea zer ideia moral diren egiazkoak zehazteko. Ezin gaitezke ezertaz ziur egon. "Hau horrela da" esan beharrean, "hau horrela dela iruditzen zait" esan behar da.
- Subjektibismoa: Pertsona bakoitzak bere printzipio moralak ditu; beraz, beretzat soilik balio dute. Ona eta txarra iritzi pertsonalaren araberakoak dira.
- Emotibismoa: Judizio moralek horiek egiten dituen pertsonaren emozioak soilik adierazten dituzte.