Espainiako II. Errepublikaren Historia Euskal Herrian

Espainiako II. Errepublika eta Euskal Herria

II. errep: Katalunian Errepublika aldarrikatu zuten. Generalitat indarrean jarri zuen berriro. Gorteek Kataluniako Estatutua onetsi zuten. 1934ko urriko iraultzaren ondorioz, Generalitat eta Parlamentua indarrik gabe utzi zituen eskuindarren gobernuak. Hego Euskal Herrian, EAJ eta Karlistak nagusitu ziren apirileko hauteskundeetan. Eusko Ikaskuntzak batzorde bat eratu zuen. Lizarran estatutu proiektua onartu zen. Aurkeztu zen Gorteen aurrean, baina ez zuten onartu, erlijioaren gaian Konstituzioarekin bat ez zetorrelako. 1932ko ekainean, proiektu berria. Nafarroa atzera. Baina eskuindarrek eztabaida atzeratu zuten. Galiziak ere estatutu proiektu bat prestatu zuen, baina gerra zibilaren hasieratik nazionalen menpe egoteak eragotzi zuen indarrean jartzea.

Erreforma Militarra, Hezkuntza eta Nekazaritza

1933an Azañaren gobernua krisian sartu zen, 1932/33ko gatazkak... eraginda. Azañak dimititu zuen eta hauteskunde orokorrak deitu ziren.

Eskuindarren Biurtekoa

Lehen aldiz emakumeak botoa eman ahal izan zuen. CEDAk eta alderdi errepublikarrak irabazi zuen. Ez zuen gobernuan parte hartu. Erradikal errepublikarren eskuetan utzi. Aurreko erreformen kontrako politika:

• Sanjurjadakoak aske
• Lur jabeen aldeko politika
• Kataluniako estatutua indargabetu

Gobernu krisi etengabeak eragin. JONS eta Falange Española elkartu. Azañaren Accion Republicana eta Partido Radical Socialista elkartu → Izquierda Republicana. EAJk gobernuaren eta karlisten autonomiaren kontrako jarrera salatu.

1934ko Uztaila: Gatazka eta Iraultza

1934ko uztaila gatazkatsua zen, ezkertiarren eta eskuindarren arteko tentsioa handiagoa. CEDAko hiru ministro gobernuan sartzeak biztuarazi zuen mugimendu iraultzailea. EAJk ez zuen aldeko jarrerarik izan, langile nazionalistak alde agertu. Altxamendua zapaltzeko Afrikako armada bidali zuen, Francoren gidaritzapean. Errepresioak eraginda, banaketa handiagoa. Lerroux dimititu. Hauteskundeak. Alderdi ezkertiak koalizio handi bat osatuz: Fronte Popularra irabazi zuen. Azaña errepublikako presidente. Helburuak: Erreforma fiskala, falangea legez kanpo uztea... Espainia iraultzatik hurbil egon zen. Militarrak eta eskuindarrak estatu kolpe bat prestatzen. Francok zuzendutako Altxamendua eman zen, gerra zibilari hasiera.

Errepublika Euskal Hiriburuetan

Euskal hiriburuetan, errepublikarrak garaile hauteskundeetan. Espainiako errepublika aldarrikatu zuen apirilaren 14an. Alfontso XIII.a erbesteratu. Zamora gobernua eratu. Behin behineko gobernua zen, konstituzioa eta gero, behin betiko gobernua. Azañaren biurtekoan, Accion Republicana eta sozialistak alderdi politiko nagusiak, EHn hirietan alkate errepublikanoak zeuden, landa eremuan Karlisten boterea.

Ezaugarriak

Ezaugarriak: joera politikoak zatiturik, 1929ko ekonomia krisiak eragin handia, autonomia eskuratzeko borroka zegoen. Ekonomia krisia zen siderurgian eta ontzigintzan. Langabezia eta lan gatazkak gehitu ziren. 1934.ko urriko iraultzan, istilu gogorrak izan ziren. Primo de Riveraren diktadura erori bezain pronto, alderdi errepublikanoak nazionalista katalanak eta sozialistak bildu ziren eta sinatu zuten Donostiako Ituna, MONARKIAREN KONTRA eta ERREPUBLIKAREN ALDEKOA. Azañak defendatu zuen Kataluniako Estatutua. Lizarrako proiektua izan zen EAJ eta Comunion Tradicionalista alderdien arteko koalizioaren oinarrizko programa. Konstituzio-kontrakoa zen. Atzera bota.