Espainiako Bigarren Errepublika: Konstituzioa eta Etapak

Bigarren Errepublika: 1931ko Konstituzioa eta Erreformak

1930. urtean, konstituzionalistek, monarkikoek, errepublikanoek eta alderdi sozialistak Donostiako Ituna sinatu zuten. Horren ondorioz, bi korronte nagusi sortu ziren:

• Politikoa: altxamendu bat burutzeko asmoa zuena.
• Iraultzailea: monarkiaren ospea galaraztea helburu zuena.

Garai hartako ezegonkortasun politikoan (Berenguer eta Aznarren agintaldietan), gobernuak hauteskunde lasaiak nahi zituen Gorte Konstituziogileak eratzeko bidean; horregatik, udalerri-hauteskundeak deitu ziren. Horrela, 1931ko apirilean udal-hauteskundeak egin ziren: Espainia mailan monarkikoek zinegotzi gehiago lortu bazituzten ere, probintzietako hiriburu gehienetan errepublikanoek eskuratu zuten garaipena.

Errepublikaren Aldarrikapena eta Behin-behineko Gobernua

Hauteskundeetako emaitzak monarkiaren aurkakoak izanik, Romanones kondeak Alfontso XIII.ari Espainiatik irtetea gomendatu zion, eta erregeak herrialdea utzi zuen. 1931n, Niceto Alcalá-Zamorak Espainiako Bigarren Errepublika aldarrikatu zuen. Donostiako Itunaren bidez sortutako Batzorde Iraultzailea behin-behineko gobernu bihurtu zen, Alcalá-Zamora bera buru zela.

Gobernuaren helburu nagusia Gorte Konstituziogileetarako deialdia egitea eta premiazko arazoei aurre egitea zen: Estatuaren antolaketa (autonomiaren auzia), nekazaritza-erreforma, hezkuntza-erreforma eta ordena publikoa (gobernuaren auzia).

Errepublikak eragin handia izan zuen eremu guztietan, bereziki Eliza Katolikoan: gotzain batzuek Vatikanoko jarraibideak bete zituzten; beste batzuek, ordea, Espainiako Elizaren buruari, Segura kardinalari, jarraitu zioten. Maiatzaren 1ean gutun pastoral bat argitaratu zen Errepublikari eraso eginez, eta gobernuak kardinala Espainiatik kanporatzea eskatu zuen. Maiatzean, gainera, Madrilgo komentuak erre zituzten, eta horrek Elizaren eta Errepublikaren arteko harremanak erabat hautsi zituen.

1931ko Konstituzioa eta Emakumeen Botoa

Behin-behineko gobernuak Gorte Konstituziogileak eratzeko hauteskundeak antolatu zituen. Koalizio errepublikano-sozialistak irabazi zuen Espainian, Nafarroan eta Euskal Herrian izan ezik, non nazionalistek eta tradizionalistek irabazi zuten. 1907ko Hauteskunde Legeari esker, hauteskunde demokratikoak izan ziren eta hiru emakume hautatu zituzten parlamentuko diputatu: Clara Campoamor, Victoria Kent eta Margarita Nelken (nahiz eta emakumeek oraindik boto-eskubiderik ez izan).

Gorte berrietan bi alderdi nagusik lortu zuten indarra: sozialistek eta errepublikano erradikalek. Uztailaren 14an Gorteak ireki ziren Julián Besteiro lehendakari zela. Konstituzio berria idazteko batzorde berri bat osatu zen Jiménez de Asúa buru zela. Eliza eta Estatuaren arteko harremanen eztabaidan sortutako tirabiren ondorioz, Alcalá-Zamorak eta Miguel Maurak dimisioa eman zuten, eta Manuel Azaña bihurtu zen gobernuburu.

1931ko abenduan, Gorteek Konstituzio Errepublikanoa onartu zuten; bertan, Espainia «mota guztietako langilez osaturiko errepublika demokratikoa» bezala definitu zen. Clara Campoamor emakumeen boto-eskubidearen alde agertu zen; beste batzuk, berriz, aurka azaldu ziren, emakumeek Elizaren eta kontserbadoreen alde bozkatuko zuten beldurrez. Azkenean, 1931ko Konstituzioa adostasun orokorrik gabe onartu zen.

Biurteko Erreformista (1931-1933)

Biurteko Erreformistan (1931-1933) Espainiako egiturak aldatzea zen helburua. Konstituzioa onartu ondoren, Manuel Azaña buru zuen gobernu berria eratu zen, eta Alcalá-Zamora izendatu zuten Estatuko presidente. Gobernuak erreforma sakonak jarri zituen martxan:

• Hezkuntza-erreforma: Espainiako analfabetismoa amaitzeko irakasle laikoak prestatu, ikastetxe berriak sortu, erlijio-eskolak kendu eta Misio Pedagogikoak antolatu ziren.
• Erreforma militarra: buruzagi militarren kopurua murriztea eta armada profesionalizatzea zen helburua.
• Nekazaritza-erreforma: nekazarien egoera hobetzeko asmoz, lurrak desjabetzeko Nekazaritza Erreformaren Legea (IRA) sortu zen, eta horrek lur-jabe handien haserrea piztu zuen.

1932an, Sanjurjo jeneralaren estatu-kolpe saiakera (Sanjurjada) gertatu zen. Azañak IRAren bidez erreformekin jarraitu zuen, baina matxinada anarkistak eta gatazka sozialak ere ugaritu ziren.

Biurteko Erradikal-Zedista (1933-1935) eta Krisia

Biurteko Erradikal-Zedistan (1933-1935), 1933ko hauteskundeetako emaitzak izan ziren oinarri. Azañaren gobernuak behera egin zuen; Alcalá-Zamorak Azaña kargugabetu eta hauteskunde orokorrak deitu zituen. Garai honek bi etapa nagusi izan zituen:

1. Lehen etapa (1933-1934): Gobernu erradikala osatu zen Samperren alderdiarekin, CEDAren kanpo-babesarekin. Aurreko erreformak eten egin ziren, Gorteen Legegintza ezarri zen eta gobernu honek ez zuen Autonomia Estatutuen garapena begi onez ikusi.
2. Bigarren etapa (1934-1936): 1933an CNTk gobernuak zapaldutako greba iraultzaileak deitu zituen Errioxan eta Aragoin, eta Azañaren gobernuak erreformak eteten jarraitu zuen. 1934an, UGTk greba orokorrak antolatu zituen eta gizartea erabat tenkatu zen.

1934ko urrian, PSOEk greba iraultzailea bultzatu zuen, Kataluniako Estatutua bertan behera geratu zen eta Asturiasko Iraultza odoltsua gertatu zen. 1934tik 1936ra, gobernu erradikal-zedistaren pean tentsio politikoa handitu zen, Bloke Nazionala sortu zen, Largo Caballerok bultzatuta UGT erradikalizatu egin zen eta komunistek euren estrategia aldatu zuten. Gobernuaren ahultasuna eta ustelkeria-arazoak zirela eta, Lerrouxek dimisioa eman zuen. 1935ean, Portela Valladares izendatu zuten gobernuburu eta hauteskunde berriak antolatu ziren.