Espainiako Bigarren Errepublika eta Gerra Zibila: Gertaera Nagusiak

Nazio Batuen Erakundea (NBE)

• Pertsonen eskubideak babestea, bereizketarik gabe.
• Bakeari eustea.
• Herriek determinazio librea izatea.
• Herrien arteko lankidetza: Hezkuntza, zientzia eta elikadura (FAO); haurren babesa (UNICEF).

Erabaki garrantzitsuenak Segurtasun Kontseiluak hartzen zituen. Bost herrialdek beto eskubidea zuten: AEB, SESB, BH, FR, TX.

1931ko Konstituzioa

Niceto Alcalá Zamora presidente zela, erreforma ugari martxan jarri ziren, eta Gorte Konstituziogileetako hauteskundeetan errepublikanoek irabazi zuten. 1931n Konstituzioa idatzi zen, erregimen erabat demokratikoa ezarriz.

Konstituzioaren ezaugarri nagusiak:

• Gizabanakoen eskubideak: adierazteko, biltzeko eta elkartzeko askatasuna; dibortziatzeko eskubidea.
• Sufragio unibertsala: (Clara Campoamorren bultzadaz), sexu bereizketarik gabe.
• Estatu ez-konfesionala: erlijio ofizialik gabea. Kontzientzia askatasuna.
• Lurralde antolamendu deszentralizatua: eskualde autonomoak sortzeko aukera. Hizkuntzak aitortu ziren, hala ere, gaztelania errepublikaren hizkuntza ofiziala zen.
• Gizarte ongizatearen garrantzia: Irakaskuntza publikoa bultzatu zen.

Hala ere, tentsioak sortu ziren: kale istiluak, kleroaren aurkako gehiegikeriak eta errepublikaren aurkako konspirazioak. Alcalá Zamora errepublikaren presidente izendatu zen, eta gobernuburua Manuel Azaña izan zen.

Azañaren Erreformak

Manuel Azañaren gobernuak erreforma ugari bultzatu zituen:

• Nekazaritza erreforma: Nekazaritza ekoizpena eta nekazarien bizimodua hobetzea zuen helburu. Lortzeko neurriak landatu gabeko latifundioak desjabetzea eta lurrak jornalarien artean banatzea izan ziren. Ardura IRArena (Nekazaritza Erreformarako Institutua) zen. Hala ere, diru gutxiegi zegoen, eta nekazariek desengainua jasan zuten, gatazkak sortuz.
• Lurralde erreforma: Kataluniari autonomia eman zitzaion, eta Generalitatea sortu zen.
• Erreforma militarra: Erretiro ordaindua eskaini zitzaien agintari askori, ofizialen kopurua murrizteko helburuarekin.
• Lan erreformak: Langileen bizimodua hobetzeko erreforma garrantzitsuak egin ziren: gutxieneko soldatak, lan-aseguruak eta 8 orduko lanaldia ezarri ziren.
• Hezkuntza erreforma: Lehentasuna eman zitzaion. 10.000 eskola berri eraiki ziren bi urteko epean.
• Erlijio eta gizarte erreformak: Ezkontza zibila eta dibortzioa arautu ziren.

Errepublikaren aurkako oposizioa

Elizak eta armadako goi karguek oposizio gogorra egin zioten Errepublikari.

• 1932an, Sevillan estatu kolpe bat izan zen, Sanjurjo jeneralak zuzendua, baina porrot egin zuen.
• Anarkistek matxinadak eta finkak okupatu zituzten, nekazaritza erreformak geldoak zirelako.
• 1933an, matxinatu batzuk hil zituzten Casas Viejasen.

Azkenean, Azañak dimititu egin zuen presioaren ondorioz. Hauteskundeetarako deia egin zen, eta CEDA (Confederación Española de Derechas Autónomas) eskuindarrak, José María Gil Robles buru zela, indarra hartu zuen.

Biurteko Kontserbadorea (1933-1935)

Garai honetan, aurreko erreformak gelditu egin ziren, eta ezkerreko indarrek jarrerak muturreraino eraman zituzten. Urriko Iraultza gertatu zen, CEDAko kideak gobernuan sartu zirelako.

• Iraultzak arrakasta izan zuen Asturiasen, baina Francisco Franco jeneralak matxinada zapaldu zuen.
• Katalunian, Lluís Companys-ek Kataluniako Errepublika aldarrikatu zuen. Porrot egin zuen, eta Generalitatea desegin eta gobernu autonomoko liderrak espetxeratu zituzten.

Gobernuarekiko ustelkeria kasuak zirela eta, gobernu koalizioa desegin zen, eta hauteskundeak 1936ko otsailerako deitu ziren.

Gerra Zibila Piztea

Estatu kolpea eta Espainiako banaketa

Kolpeak Elizaren eta Armadaren bedeinkapena, eta monarkikoen eta falangisten babesa izan zuen. Kolpeak Espainia bi eremutan banatu zuen:

• Nazionalak (matxinatuak): Gaztela Mantxa eta Gaztela Leon, Cáceres, Mendebaldeko Andaluzia, Nafarroa, Balearrak eta Kanariak. Agintea bateratzeko, Defentsa Nazionaleko Junta sortu zen Burgosen. Francisco Franco gobernuburu izendatu zuten. Alderdi guztiak Falange Española Tradicionalista y de las JONS alderdian elkartu ziren.
• Errepublikanoak: Aragoi, Katalunia, Espainiako iparraldea, Levante, Madril eta ia Andaluzia osoa. Gobernuak ia autoritate guztia galdu zuen. Gizarte iraultza egin zen eta fabrikak desjabetu ziren. Herri miliziak errepublika defendatzeko sortu ziren, eta ondoren Herri Armada eratu zen.

Gatazka nazioarteko bihurtzea

Eztabaida publikoa Europa osoan hedatu zen, eta iritzi publikoan banaketa eragin zuen: batzuk errepublikanoen alde zeuden, eta besteak kolpisten alde (falangistak).

• Erresuma Batuak eta Frantziak esku ez sartzeko ituna sinatu zuten konferentzia batean.
• Hala ere, errepublikanoek SESBen laguntza lortu zuten, eta falangistek laguntza handiagoa (Italia, Alemania) jaso zuten.
• Errepublikanoek intelektual ugariren babesa jaso zuten (Hemingway, Einstein, Orwell).

Gerraren Bilakaera

Madrilen inguruko kanpaina (1936ko uztaila - 1937ko martxoa)

Italia eta Alemaniari esker, urriaren amaierarako Madrilgo sarreran zeuden matxinatuak. Hiriburua bereganatzea zen helburu nagusia. Erasoaldia 1936ko udazkenean hasi eta negu osoan jarraitu zuen. Errepublikako gobernuak hiriburutik alde egin zuen. Lehen Brigada Internazionalak eta SESBeko hegazkinak iristean, matxinatuek ezin izan zuten hiriburua hartu. Tropa frankistek porrota jasan zuten Jarama ibaiko guduan eta Guadalajarakoan.

Iparraldeko frontea (1937ko apirila - 1937ko urria)

Frankistak iparraldeko frontera joan ziren, industria eremuak bereganatzeko. Alemaniarren hegazkinek Gernika bonbardatu zuten, eta nazionalek Euskadi eskuratu zuten. Abuztuan, Santander eta Asturias bereganatu zituzten nazionalek. Errepublikanoek kontraerasoa egin zuten Madril eta Zaragozaren aurka, baina ez zuten arrakasta handirik izan. Frankistek industria eta meatzaritza baliabideak bereganatu zituzten.

Gerraren amaiera (1937ko urria - 1939ko apirila)

1937ko amaieran, Francok ekialdeko fronterantz jo zuen. Teruel hartu zuen, Mediterraneorantz joan zen eta Katalunia isolatu zuen. Errepublikanoek Ebro zeharkatu eta frankisten atzeguardiari eraso zioten. Ebro ibaiko gudu odoltsua gertatu zen (hiru hilabete). Errepublikanoen porrota izan zen. Nazionalek aurrera egin zuten Kataluniarantz. 1939ko urtarrilean, Bartzelona erori zen.