Espainiako Bigarren Errepublika: CEDAren Biurtekoa (1933-1936)
Bigarren Errepublikaren lehen urteetan, sozialistak gero eta ezinegonago zeuden politika liberala sustatzen zutelako. Errepublikako presidenteak, konstituzio-agintea erabilita, kargutik kendu zuen Manuel Azaña, eta, ondorioz, hauteskunde berriak egin behar izan ziren.
1933ko Hauteskundeak eta Lerrouxen Gobernua
1933ko azaroko hauteskundeetan, anarkistek abstentzioa bultzatu zuten, eta katolikoen parte-hartzea handia izan zen; emakumeek ere parte hartu zuten, lehenengoz. Garai hartan, krisi ekonomikoa gorengo mailara iritsi zen, eta gizarte asaldurak gero eta handiagoak ziren.
Eskuinak zalantzarik gabeko garaipena lortu zuen, Alejandro Lerrouxen Alderdi Errepublikano Erradikalak ordezkatutako zentroarekin partekatuta. Hauteskundeek parlamentuko atea ireki zieten parlamentuaren aldekoak ez zirenei, diktadurari lagundu ziotenei eta joera antidemokratikoak zituztenei. Diputatu kopururik handiena CEDAk (Confederación Española de Derechas Autónomas) eduki arren, Alcalá-Zamora presidenteak Gobernuan sartzeko deia egin zion Lerrouxi, parlamentua eskuinera gehiago ez okertzeko asmoz.
Erreforma Kontserbadoreak eta Gizarte Asaldura
Ikuspegi kontserbadore batetik, Azañaren gobernuek sartutako erreformak ezabatu egin zituzten. Gorteek arnasaldia eman zioten Elizari, haren irakaskuntza-jarduera berreskuratu eta diru publikoa jasotzeko eskubidea bermatzen zuten legeak onartuz. Militarrek protagonismoa berreskuratu zuten. Bestalde, ez zen autonomia estatuturik aipatu, eta PSOEko eta UGTko buruzagiek muturreko jarrerak hartu zituzten. CNT sindikatuak greba orokorrerako deia egin zuen.
Gatazkak Katalunian eta Euskal Herrian
Gatazka Katalunian izan zen nabarmenagoa, non Esquerra Republicana alderdiak Errepublikaren aurka egin zuen. 1934an, Kataluniako Parlamentuak nekazarien aldekoagoa zen legeria orokorra aldatzeko lege bat onartu zuen. Cambóren Lligaren eta CEDAren laguntzarekin, Madrilen, lege horren inkonstituzionaltasun-adierazpena lortu zuten.
Euskal Herrian ere gatazka sor zezakeen egoera bat sortu zen, uda horretan bertan iritsi zena, ardoaren estatutuaren eraginez. Euskal Herriko udalek azken foru-hondarra defendatu zuten, eta protestaldiak egin zituzten. EAJk, Errepublikarekin haserre, biltzar istilutsu bat antolatu zuen.
1934ko Urriko Iraultza: Tentsioaren Goren Uneak
Alemaniako nazismoaren gorakadak eta Austriako sozial-kristauen errepresio politikoak nabarmendu egin zuten Espainian mugimendu horiek CEDArekin lotzen zituztela. Gil Roblesek Errepublika suntsitu nahi zuelakoan, PSOEren zuzendaritzak boterea indarrez hartzeko erabakia hartuta zeukan. CEDAk esan zuen ez zuela gehiago sustatuko bere parte-hartzerik ez zuen gobernurik, eta hiru ministro jartzeko baldintza ezarri zuen. PSOEko eta UGTko buruzagiek greba orokor iraultzailerako agindua eman zuten. Lluís Companys-ek hautsi egin zituen Espainiako gobernuarekiko harremanak, eta Kataluniako Estatua aldarrikatu zuen, Espainiako Errepublika federalaren barruan.
Asturiasko Altxamendua eta Errepresioa
Greba orokorra hasi zenetik, espainiar guztiak Asturiasera begira zeuden. Proletario elkarteek Guardia Zibilaren kuartel-etxeei eraso egin zieten, meatzaritza-arroa hartu zuten, arma-lantegiak okupatu zituzten… Asturiasko altxamenduak laster gainditu zituen Gobernuaren aurreikuspenak, eta horrek Francisco Franco jeneralari dei egin zion. Marokoko armadako tropak Asturiasen lehorreratu ziren, eta bederatzi egunetan mendean hartu zuten Asturiasko altxamendua. Biktimen balantzea tragikoa izan zen.
Ondorioak eta Gizartearen Polarizazioa
Errepresaliak Espainia osoan hedatu ziren. Matxinatuen basakeriak haserrea eragin zuen eskuinean, eta gobernuaren zapalkuntzak ere antzeko efektua eragin zuen ezkerrean: ezkerrak, hain zuzen ere, benetako espiritu errepublikanoaren defentsa modura justifikatu nahi izan zituen urriko gertakariak. Bi aldeetako moderatuek ezin izan zuten ezer egin; horrela, gizartea adiskidetasunetik eta elkar ulertzetik gero eta urrunago gelditu zen.