Espainiako Bigarren Errepublika: Biurteko Progresista eta Erreformak (1931-1933)
Errepublikaren Hasierako Erronkak
Errepublikak monarkiak utzitako arazoei aurre egin behar izan zien:
- Sistema demokratikoa ezartzearen beharra.
- Elizaren oposizioa, sekularizazioaren kontrakoa.
- Analfabetismo-maila altua.
- Armadaren egoera kaxkarra eta egitura zaharkitua.
- Arazo sozial larriak: nekazaritza-erreforma eta langileen egoera zaila.
- Autonomiaren aldeko eskaerak.
Gainera, nazioarteko koiuntura zaila bizi zuen Errepublikak: 1929ko krisi ekonomikoa eta faxismoaren goraldia. Horren guztiaren aurrean, Errepublika Espainia modernizatzen eta demokratizatzen saiatu zen, arazo historiko sakonak konponduz.
Biurteko Progresista (1931-1933)
Errepublikaren Aldarrikapena
Errepublikanoek hirietan izandako garaipenak monarkiaren erorketa eragin zuen. Erregimen-aldaketa odola isuri barik egin zen, 1931ko apirilaren 14an Madrilen, zenbait hiritan Errepublika aldarrikatu ondoren. Udal-hauteskundeak monarkiaren aurkako adierazpen nazionala izan zirela ikusita, Alfontso XIII.a erregea erbestera joan zen.
Behin-behineko Gobernua
Niceto Alcalá-Zamora presidente zuen behin-behineko gobernuak —errepublikanoen eta sozialisten arteko koalizioko joera guztien ordezkariak biltzen zituenak— modu baketsuan hartu zuen boterea, eta Estatua eraldatzen hasi zen. Hain zuzen ere, Donostiako Ituna sinatu zutenek osatu zuten gobernu hura.
Gorte Konstituziogileak
Gorte Konstituziogiletarako hauteskundeak ekainaren 28an ospatu ziren. Errepublikanoen eta sozialisten arteko batasunak gehiengo itzela lortu zuen probintzia gehienetan; hemen izan ezik, abertzaleek eta tradizionalistek irabazi baitzuten. Ondorioz, Kongresua ezkerrerantz alboratuta geratu zen.
Gobernuaren Erreforma Nagusiak
1931ko Konstituzioa
Diputatuen lehen lana Konstituzio berria idaztea izan zen. Estatuaren segurtasuna arriskuan jartzen zuten erlijio-ordenak desegitea eta kleroaren aurrekontuari amaiera ematea ezarri zen. Espainia estatu demokratiko eta laiko bihurtu zen; ganbera bakarra eta horren aurrean ardura zuen gobernua zituen. Sufragio unibertsala onartu zen —emakumeek ere botoa emateko eskubidea lortuz—, eta jabetza-eskubidea interes publikoaren menpe jarri zen, balizko desjabetzeak justifikatuz. Era berean, estatu zentral indartsua eratu zen.
Elizaren Erreforma
Gobernuaren helburu nagusia Eliza eta Estatua bereiztea eta Elizaren boterea mugatzea izan zen. Elizari hezkuntza-eskubidea kendu zitzaion eta bere ondasunak mugatu ziren. Horrez gain, neurri berriak ezarri ziren: ezkontza zibila eta dibortzioa.
Hezkuntzaren Erreforma
Espainiako atzerapena hezkuntza-sistema sendo baten bitartez gainditu ahal zela ikusita, Azañaren gobernuak irakaskuntza aurrerakoiaren aldeko neurriak txertatu zituen. Lehen hezkuntzako 10.000 eskola sortzeak agerian jarri zuen gobernuak hezkuntza hobetzearen alde egindako apustua. Irakasleei soldata igo zitzaien, ikasketa-planen erreformarekin irakasle gehiago ipini ziren, eta lehen hezkuntza derrigorrezkoa zein mistoa bihurtu zen.
Erreforma Militarra
Gobernu errepublikanoak armada modernizatzeko lan zailari ere ekin zion. Lehen erabakietako bat ofizial kopuru handiari aldez aurreko erretiroa eskaintzea izan zen, soldata osoarekin. Erdiek erretiroa hartzea erabaki zuten; horrela, ofizial kopuruak beherakada itzela izan zuen. Beste neurri bat jurisdikzio militarraren hedapena murriztea izan zen, jurisdikzio zibilaren mesedetan. Azañaren erreformek haserretu egin zituzten armadako sektore handiak. Bestalde, Errepublika Guardia Zibilaren hegemoniari amaiera ematen saiatu zen, eta nahiago izan zuen Oldar-Guardia (Guardia de Asalto) sortu, indar leial gisa.
Nekazaritza-Erreforma
Lur-jabetza oso desorekatua zegoen. Nekazaritza-inguruko asaldura gero eta handiagoaren testuinguruan, latifundistak zein eskuineko eta erdiko alderdiak nekazaritza erreformatzeko proiektuaren aurka azaldu ziren. Nekazaritza Berrikuntzarako Oinarrien Legea onartu zen: txarto landutako edo lantzen ez ziren lurrak nekazarien artean banatuko ziren, era pribatuan edo kolektiboan lantzeko. Gobernuaren helburua egiturak eraberritzea zen. Guztira 14 probintziatan hasi zen legea aplikatzen, eta horrek desjabetzeko baimena ematen zuen.
Lan-Legeak eta Gizarte-Neurriak
Gutxieneko soldata ezarri zen eta langileen eskubide gehiago aitortu ziren. Landa-inguruan zortzi orduko lanaldia ezarri zen, lurrak errentatzeko kontratuak luzatu ziren eta lurrak derrigorrez lantzeko agindu zen, batez ere jornalariak langabezian zeuden tokietan.
Autonomia-Estatutuak
1932ko irailaren 9an, Azañak Kataluniako Estatutua onestea eragin zuen. Euskal Herrian, ordea, abertzaletasunaren barruan baino ez zegoen benetako espiritu autonomista; eskuinak ez zuen inolako interesik proiektu autonomikoan.