Espainiako Berrezarpena (1875-1931): Gakoak, Gertaerak eta Gizarte Aldaketak

Berrezarpena (1875-1931)

Alfontso XII.aren erregealdia (1875-1885)

Sandhursteko adierazpenak eta Martínez Camposen pronuntziamendu militarra izan ziren erregealdiaren hasiera. Neurri nagusiak honako hauek izan ziren:

• Elizara hurbiltzea.
• Armadaren laguntza bilatzea.
• Erregea armadako buru gorena izendatzea, pronuntziamenduak saihesteko.
• Oposizioko egunkariak ixtea.
• 1876ko Konstituzioa onartzea.
• 1876ko Zanjoneko Bakea sinatzea (Kubako Lehen Gerraren amaiera).
• Hirugarren Gerra Karlista amaitzea.
• Txandaketa sistema ezartzea.
• Kazikismoa indartzea.

1876ko Konstituzioak asko sistema politikotik kanpo utzi zituen (errepublikanoak, sozialistak, oposizioa, etab.).

Alfontso XIII.a: Adin txikitasuna (1885-1902)

Maria Kristinaren erregeordetza

Berrezarpena jarraitu zen, eta oligarka gutxi batzuek zuten agintea. Oposizioa kanpoan geratu zen. Hauek baretzeko neurri demokratikoak hartu ziren:

• Adierazpen askatasuna.
• Prentsa legea.
• Batzartzeko askatasuna.
• Sindikatu askatasuna.
• Sufragio unibertsala.

1898an, Kuba eta Puerto Rico galdu ziren, eta horrek Berrezarpenaren gainbehera ekarri zuen. Kritika ugari sortu ziren, '98ko hondamendia' izenez ezaguna.

Alfontso XIII.a: Adin nagusitasuna (1902-1931)

Berrezarpenaren jarraipena (1902-1923)

Berrezarpena jarraitu zen. Gobernu aldaketa ugari izan ziren:

• 1902-1905: Kontserbadoreak.
• 1905-1907: Liberalak (Cu-Cut-en gertaera).
• 1907-1909: Kontserbadoreak (1909an Aste Tragikoa).
• 1909-1912: Liberalak.

1912tik 1923ra, txandaketa sistema zaila izan zen, eta 1917ko krisitik aurrera are gehiago. Egoera larriagotu egin zen Annualeko porrotaren ondoren (1921), Berrezarpena deseginez.

Miguel Primo de Riveraren diktadura (1923-1930)

1923an, gobernuaren aurkako konplot militarra izan zen Madrilen eta Bartzelonan. Primo de Rivera, Kataluniako kapitain nagusia, estatu kolpea eman zuen (odolik isuri gabe). Espainia erregimen autoritario bihurtu zen.

Epealdiak:

• Direktorio Militarra (1923-1925):
  • Gorteak desegin ziren.
  • 1876ko Konstituzioa eten zen.
  • Bateraezintasun Dekretua argitaratu zen, aginte politikoa eta ekonomikoa banatuz.
  • Unión Patriótica (UP) sortu zen.
• Direktorio Zibila (1925-1930):
  • Zibilak onartu ziren gobernuan.
  • Ekonomia gora egin zuen.
  • Estatu interbentzionista izan zen: industrializazioa sustatu, herri lanak bultzatu eta zerbitzuak garatu.

Oposizioa eta gainbehera:

Oposizioa indartu zen, besteak beste, PSOE, intelektualak, katalanak (hizkuntzaren aurkako jazarpena zela eta), armada (banatuta, penintsulakoak eta Marokokoak, Primo Marokokoekin zegoen) eta burgesia (gobernuak ez zuela iraungo uste zutelako). 1929an, protestak ugaritu ziren jauntxokeria zela eta. 1930ean, Primo de Riverak dimisioa onartu zuen.

Dámaso Berenguerren plana (1930-1931)

Dámaso Berenguerrek plan bat proposatu zuen: hauteskunde mailakatuak egitea, udal hauteskundeetatik Gorteetarako hauteskundeak antolatuz. Bitartean, oposizioko alderdiek Donostiako Ituna (1931n) sinatu zuten errepublika eratzeko.

Bide iraultzailea, Jacako pronuntziamendua, porrot egin zuen. Bide politikoak, prentsa eta mitin askoren bidez, hauteskundeen bidez monarkiaren amaiera ekarri zuen. Udal hauteskundeetan errepublikanoek boto gehienak lortu zituzten, Alfontso XIII.a erbesteratu zen eta Bigarren Errepublika aldarrikatu zen.

Oposizioko alderdiak

Berrezarpenaren garaian, hainbat oposizioko alderdi zeuden:

• Karlistak.
• Errepublikanoak (historikoak, federalak eta aurrerakoi demokratak).
• PSOE (Partido Socialista Obrero Español).
• CNT (Confederación Nacional del Trabajo).
• PCE (Partido Comunista de España).
• Nazionalismo periferikoak.

Gertaera garrantzitsuak

Aste Tragikoa (1909)

1909an, Marokora erreserbistak eraman nahi izateak greba orokorra eragin zuen Bartzelonan, eta armada bortizki erreprimitu zuen.

Txandaketa sistema bipartidista

Cánovas del Castillo izan zen sistema honen sortzailea, egonkortasun politikoa lortzeko helburuarekin. Bi alderdi nagusiren artean boterea txandakatzen zen:

• Kontserbadorea: Cánovas, lurjabe handiak, goi burgesia eta aristokratak, goi funtzionario militar eta zibilak.
• Liberala: Erdi eta behe mailako burgesia.

Bi alderdiek adostasun batera iritsi behar zuten, nahiz eta errealitatean ez zuten ezberdintasun handirik. Hauek adostu zituztenak:

• Txandaketa sistema eta alderdi bitasuna.
• Borbondarren monarkia.
• Gorteen eta erregearen arteko subiranotasuna.
• 1876ko Konstituzioa.
• Jabetza pribatua.
• Sistema kapitalista.
• Zentralismoa (euskal lurraldeei foruak kendu zitzaizkien).
• Lege murriztaileak (inprimatze askatasuna, adibidez).

Txandaketa sistema hauteskunde iruzurren bidez mantentzen zen, Laukitxoen sistema izenekoaren bidez: aktak faltsutu, botoak erosi, hildakoak bozkatzaile bihurtu, etab., kazikismoaren bidez.

1898ko Hondamendia

Amerikan (Kuba eta Puerto Rico)

Kuba eta Puerto Rico Espainiako kolonien artean garrantzitsuenak ziren, etengabeko diru-fluxua Espainiara bidaltzen baitzuten, eta mestizaje handia zegoen.

Independentziaren kausak:

• Espainiak ezarritako muga-zergak.
• Esklabismoarekin amaitu nahi izatea.
• Menpekotasunarekin amaitu nahi izatea.

Kuban, Yarako oihua independentzia mugimenduaren hasiera izan zen. Gero, Zanjoneko Bakea sinatu zen (Espainiak konpromiso batzuk hartu zituen, baina ez zituen bete, eta berriro gerra hasi zen José Martí eta Kubako Alderdi Iraultzailearen eskutik). Parisko Bake Itunean, Espainiak Kuba eta Puerto Rico galdu zituen.

Asian eta Ozeano Barean (Filipinak eta uharte txikiak)

Filipinak eta uharte txikiak ziren Espainiaren jabetzakoak. Inbertsio gutxi eta diru-fluxu txikia zegoen Espainiara. Biztanle espainiar gutxi eta mestizaje urria zen.

Independentziaren kausak:

• Espainiarren presentziarekin amaitu nahi izatea.
• Zeuden latifundioak konfiskatzea.
• Menpekotasun ekonomiko eta politikoarekin amaitu nahi izatea.

Gerra 1895ean hasi zen, José Rizal buruzagi nagusi zela. Independentzia mugimenduak AEBetako laguntza izan zuen. Parisko Bake Itunean, Filipinak eta beste uharte batzuk galdu ziren.

Ondorioak

Kolonia ohiek AEBen neokolonialismoan erori ziren, ekonomikoki menpekotasuna sortuz. Gaztelania desagertu zen, Filipinetan katolizismoak bakarrik jarraitu zuen.

Espainiarentzat:

• 50.000 soldaduk bizitza galdu zuten.
• Nazioarteko ondorioak: Inperioaren azken hondarrak galdu ziren, Espainia bigarren mailako potentzia bihurtuz.
• Ekonomikoak: Positiboak izan ziren, gerrak amaitu zirelako. Kanpoko dirudunak Espainiara etorri ziren inbertsioekin, eta Kubarekin harreman ekonomikoak mantendu ziren.
• Politikoak: Errepublikanoek, sozialistek eta intelektualek berrikuspen sakona eskatu zuten. Kazikismoa eta ustelkeria kritikatu zituzten. Benetako demokrazia beharrezkoa zela aldarrikatu zuten, birsorkuntzarako (Joaquín Costa).

Annualeko Hondamendia (1921)

'98ko hondamendiaren ondoren, bi jarrera sortu ziren: antikolonialista (birsorkuntzaren aldekoak, errepublikanoak, etab.) eta Espainia berriz potentzia izatea eta Maroko Frantziarekin banatzea nahi zutenak. Abentura koloniala hasi zen. Hasieran era baketsuan, baina arazoak sortu ziren. Marokoarrek militar asko hil zituzten, eta horrek eragina izan zuen Espainian, Aste Tragikoa (1909) eraginez.

Annualeko hondamendia (1921ean) gertatu zen, non 14.000 soldadu hil ziren. Defentsa Batzarrek eta armadak bere izen ona galdu zuten.

Lehen Mundu Gerra (1914-1918)

Espainia neutrala izan zen, posizionatzea kaltegarria izango zelako, batasun politikorik ez zegoelako, militarrak ez zeudelako antolatuta eta ahulezia ekonomikoa zegoelako.

Neutraltasunaren arazoak: espainiarren artean zatiketa (aliatuen aldekoak –ezkerra– eta germanofiloak –eskuina–). Aldakuntza asko: burgesia aberastu zen, gehiengoa miseria gorrian bizi zen (erradikalizazioa handitu zen).

1917ko Krisia

Urte horretan hiru iraultza gertatu ziren:

• Militarra: Defentsa Batzarrak eratu ziren (soldata miserablez eta faboritismoz nekatuta). Gobernuari presioa egin nahi zioten, soldatak igotzeko eta armadak pisu gehiago izateko, baita biztanleriak armadari errespetua izateko ere.
• Burgesiarena: Gobernuak arazo asko zituenez, Parlamentarioen Biltzarra deitu zen (batasun gobernua lortzeko eta estatua salbatzeko). Cambók esku hartu zuen. 59 diputatu katalan bildu ziren Kataluniak autonomia gehiago izateko. Berrezarpenaren aurkako indar politikoak batu ziren, baina Lligako burgesiak monarkiaren bidetik jarraitu nahi zuen, eta ezkerreko alderdiek iraultza bat egin nahi zuten.
• Langileena: Espainia oso atzeratuta zegoen. Langileak kalera atera ziren gauzak aldatzeko. 1916an, UGTk greba orokor arrakastatsua egin zuen. Gobernuak zenbait promesa egin zituen, baina presidentea aldatu zen, Dato jarri zen, eta ezer ez zen egin. Orduan, greba orokorra nahi izan zen. UGTk arrakasta ziurra izateko itxaron zuen, CNTk lehenbailehen. Orduan, agintariek hiru fronteak ikusita, armada hurbiltzen saiatu ziren. Grebalarien aurka jarrera bortitza izan zuten, eta armadak izen ona galdu zuen.

Langile mugimendua eta nazionalismoak

Langile mugimendua EHn

Burgesiaren eta langileen arteko gatazkak. 1886an, Facundo Perezagua etorkinak lehen elkarte sozialista eratu zuen. Tomás Meabe buruzagi euskaldun sozialista izan zen. Sozialismora milaka langile hurbildu ziren. PSOEk lehen zinegotzia lortu zuen EHn. Lan gatazka ugari izan ziren meatzari inguruetan (laneguna 8 ordukoa eta beste baldintza batzuk eskatu zituzten). PNVk ELA sortu zuen.

Greba garrantzitsuak:

• 1890ean, meatzarien lehen greba.
• 1892an, greba garrantzitsua.
• 1910ean, meatzaritzako greba arrakastatsua.

1915ean, korronte moderatua (Indalecio Prieto, PSOE) grebak alde batera utzi eta bide politikoa nahiago izan zuen. Baina 1917an, greba antolatu zen Berrezarpena kolokan jartzeko. Porrot egin zuen. PSOEtik batzuk aldendu eta PCE sortu zuten. Errusiako Iraultzaren ondorioz, nazioarteko sozialismoa bitan banatu zen (sozialistak eta komunistak).

Langileen mugimendua (Espainia osoan)

Internazionaletan, espainiarrek bi joera zituzten:

• Marxista:
  • PSOE sortu zuen Pablo Iglesiasek, klaserik gabeko gizartea sortu nahi zuen, prentsa askatasuna, sufragio unibertsala eta 8 orduko laneguna eskatuz.
  • 1888an, UGT sindikatua sortu zen.
  • 1910ean, P. Iglesias lehen diputatua izan zen.
  • Primo de Riveraren diktaduran, UGTk politika kolaborazionista izan zuen; Primok egindako batzorde parekidean parte hartu zuen, eta Largo Caballerok kargu ofizial bat izan zuen.
  • Errusiako Iraultzaren ostean, 1917an, bi korronte sortu ziren: alderdi sozialistak (iraultza ez, PSOE) eta komunistak (iraultza bai, 1921ean PCE sortu zen).
• Anarkista:
  • Edozein estaturen kontra. Batzuk indarkeriarik gabekoak ziren (Madril, Bartzelona), beste batzuek aldekoak (Andaluziako nekazal giroa).
  • XX. mendera ahul iritsi ziren, eta 1911n CNT sortu zen: anarkosindikalismoa (greba orokorra, ekintza zuzena...).
  • 1911tik 1923ra sendotu zen. Diktaduran legez kanpo geratu zen, eta agintariak hil zituzten.

Mugimendu guztiek lortutakoa: 8 orduko laneguna, langile erretiroa, Lan Ministerioa. Baina Datoren hilketaren ondoren (1921), errepresio ugari izan zen mugimendu hauen aurka.

Nazionalismoen agerraldia

Estatua uniformista eta zentralista izan zen, gainera, nazio-batasuna bilatzen zuen. Horren aurrean, alderdi nazionalista eta erregionalistak sortu ziren:

• Katalunian eta Euskal Herrian (indartsuak).
• Galizian eta Andaluzian (ahuleagoak).

Kataluniako Nazionalismoa

• Isabel II.aren garaian: Karlismoak Kataluniako foruak berreskuratu nahi zituen, baina porrot militarra izan zen. Errepublikano federalak antolaketa federalaren aldekoak ziren, baina Lehen Errepublikak porrot egin zuen.
• Berrezarpenean: Renaixença mugimendu kulturala sortu zen, katalanismo modernoa aldarrikatuz. Autonomistak ziren, ez independentistak.
  • 1882an, Almirallek Centre Català sortu zuen.
  • Burgesia kontserbadoreak Lliga de Catalunya sortu zuen.
  • 1891n, Prat de la Ribak Unió Catalanista sortu zuen, eta lehen batzarra Manresan egin zen: Manresako Oinarriak (1892) onartu ziren.
  • Baina 1901ean, Lliga Regionalista sortu zen eta arrakasta gehien lortu zuen.
• Bigarren Errepublikan: Estat Català aldarrikatu zen, eta autonomia estatutua lortu zen.

Euskal Abertzaletasuna

Gerra Karlisten ondorioz, foruak indargabetu ziren. Euskal Herrian bi joera sortu ziren:

• Egoera berria aprobetxatu zutenak (kontzertu ekonomikoa aprobetxatu zuten, goi mailako burgesia kontserbadorea).
• Egoera berriaren kontra zeudenak (behe burgesia). Hauek Espainiako liberalismoa gorrotatzen zuten, eta industrializazioarekin euskal identitatea aldatzen ari zela uste zuten.

Sabin Arana izan zen euskal abertzaletasunaren sortzailea. PNV sortu zuen, nazio kontzientzia hartzeko eta Hego Euskal Herria askatzea helburu. Katoliko tradizionalista zen. Bere obretan independentzia aldarrikatu zuen, Euskeldun Batzokiya sortu zuen, PNV sortu zuen, Ikurriña sortu zuen.

Sabin Aranaren planteamendu politikoak

Sabin Aranaren planteamendu politiko nagusiak honako hauek ziren:

1. Euskal Herria ez desagertzeko foruak berreskuratu behar zirela.
2. Euskal nazioak 5 oinarri zituela: arraza, hizkuntza, gobernua eta legeak, izaera eta ohiturak, eta nortasun politikoa.
3. Euskal gizartea mundu modernoaren txarkerietatik salbatu behar zela (emigranteak, laizismoa...). Horretarako, Espainiarekin loturak hautsi behar zirela.

Sabin Arana bizirik egon zen bitartean, PNVk arrakasta oso moderatua izan zuen. Hil zenean, Euskal Herri osora zabaldu zen. Ramón de la Sota dirudunak PNV bultzatu zuen. Batzokiak sortu ziren, Euzko Gaztedi sortu zen, ELA sortu zen. Barnean bi korronte zeuden: autonomistak eta independentistak. Kongresu batean, lehenengoek irabazi zuten.

Euskal Nazionalismoaren ibilbide historikoa (1894-1936)

Lehen aipatutakoaz gain, PNVk Comunión Nacionalista Vasca izena hartu zuen, arrakasta lortuz. Bergarako asanbladan, EAJ/PNV izena berreskuratu zen, eta banaketa bat izan zen (EAE-ANV).

Ekonomia Berrezarpenean

Espainia desorekatuta zegoen, bi mundu oso ezberdin zeudelako:

• Periferia: Industrializatuta zegoen apur bat, modernoa eta kapitalista. Gobernuaren babesa edo protekzionismoa behar zuen muga-zergei dagokienez. Espainiako industrializazioak porrot egin zuen, oso berandu hasi zelako.
• Barnealdeko eremuak: Nekazaritzan oinarrituta zeuden. Hau oso atzeratuta zegoen (lur banaketa desegokia, nekazariak gose egoeran...). Batzuk atzerrira emigratu zuten.

Industrializazioaren porrotaren arrazoiak

• Desamortizazioek eragindako nekazaritza atzerapena.
• Lurrak erosteko dirua ez zen inbertitu industriak sortzeko, eta diru hori lurra lortzeko soilik erabili zen, ez modernizatzeko eta teknifikatzeko.
• Ondorioz, produktibitate urria, eskulan ugari behar zen.
• Barne merkataritza ahula zen.
• Garraio sarearen ahuleziak garrantzia zuen.

Bestelako industriak

• Nekazaritzako elikagaien industriak: Irinetako lantegiak, tabako konpainiak, azukre konpainiak, ardo industria.
• Industria kimikoa: Sociedad Española de Explosivos, ongarriak, botikak...
• Industria mekanikoa: Armagintza, oihalgintza, papergintza...
• Argindarraren industria: Sociedad Española de Electricidad, Hidroeléctrica Española.
• Ontzigintza: Astilleros del Nervión.
• Aseguruak: La Unión y el Fénix Español.

Finantzen mundua

1856an, igorpen bankuen eta kreditu elkarteen legea onartu zen, finantza sistemaren modernizazioaren abiapuntu izan zena.