Espainiako Berrezarkuntza eta II. Errepublika: Arazoak eta Erreformak

Berrezarkuntzako Barne Arazoak

Espainiako Berrezarkuntzako barne arazo nagusiak hauek izan ziren:

• Txandakatze-sistematik kanpo geratu ziren alderdien aurkakotasuna.
• Langileen mugimenduaren garapena.
• Eskualdeko joerak eta nazionalismoen sorrera.

Txandakatzearen Aurkako Alderdiak

Hainbat joera politiko izan ziren: errepublikanoak, Karlistak (Maestrazgon eta iparraldeko guneetan indartsuak) eta sozialistak, azken hauek 1879an sortutako PSOEren bidez indartu zirelarik.

Langileen Mugimenduaren Gorakada

1876ko Konstituzioak biltzeko eta elkartzeko eskubideak onartu ondoren indartu zen. Mugimendu anarkistak FTRE (1881) sortu zuen eta Kataluniako langileen eta Andaluziako nekazarien artean zabaldu zen. Mugimendu sozialista (1888an Madrilen sortua) gaur egungo Euskal Autonomia Erkidegoan eta Asturiasen zabaldu zen.

Erregionalismoak eta Nazionalismoak

Berrezarkuntzako jokabide zentralistaren erantzun gisa sortu ziren. Nazionalismo katalanak bere hizkuntza ofiziala ezartzea, alderdi politiko eta auzitegi katalanak sortzea eta Kataluniaren autonomia eskatu zituen. Euskal abertzaletasunak foruen eta tradizioen alde egin zuen eta Galiziakoak, berriz, bertako ekonomia- eta gizarte-arazoak konpontzearen alde.

Biurteko Erreformista (1931-1933)

Errepublikanoen eta sozialisten koalizioak osatutako Azañaren gobernuak erreforma garrantzitsuak egin zituen, besteak beste:

• Armadako ofizialen kopurua gutxiagotzea.
• Kataluniako autonomia estatutua eta Euskadiko eta Galiziako estatutu-proiektuak onartzea.
• Gaizki ustiatutako latifundioak desjabetu eta nekazariak banaka edo kooperatibak antolatuz ezarri zituen nekazaritza-erreformak (1932).
• Soldatak igo eta dibortzioak onartu ziren.
• Apaizei ordainketa kendu eta erlijio-ordenei irakastea debekatu zen, elizaren eragina mugatuz.
• Hezkuntza publikoa bultzatu zen, 10.000 eskola sortu eta maisu kopurua handituz.

Erreformen Ondorioak eta Azañaren Dimisioa

Erreforma horiek eskuina mobilizatzea eragin zuten, eta ezkerra ere mobilizatu zuten, erreformak laburrak zirelakoan. Egoera horren aurrean, Azañak kargua utzi zuen 1933an, horregatik, urte horretako azaroan hauteskundeak deitu behar izan ziren.

Biurteko Kontserbadorea (1933-1936)

Hauteskundeetatik gobernu kontserbadorea sortu zen, Alejandro Lerroux buru zuen Alderdi Erradikalaren esku geratu zen, CEDAren babesarekin. CEDA gobernuan sartzeak 1934ko Urriko Iraultza eragin zuen. Iraultza horrek arrakasta handiena Asturiasen eta Bartzelonan izan zuen.

Asturiasen: Meatzarien Iraultza

Meatzariek gizarte-iraultza bultzatu zuten bi astez. Gobernuak gogor zapaldu zuen matxinada, "Marokoko Legioa" izeneko indarrak erabiliz.

Bartzelonan: Kataluniako Errepublika

Gobernu autonomoak Kataluniako Errepublika aldarrikatu zuen Espainiakoaren barruan. Mugimendua zapaldu ondoren, autonomia estatutua bertan behera utzi eta Generalitatea desegin zuten.

1936ko Hauteskundeak eta Fronte Popularra

Errepresioaren ondoriozko ezkerraren haserreak, ekonomia-arazoek eta politikari erradikal batzuen ustelkeriak 1936an hauteskundeak deitzea eragin zuten. Ezkerra Fronte Popularra izeneko koalizioan bildu zen eta garaipena lortu zuen.