Espainiako Berrezarkuntza: Cánovasen Sistema eta 98ko Krisia
Borboitarren Berrezarkuntza eta Cánovasen Sistema
1874 amaieran, Borboitarren monarkia berrezarri zen Espainian. Alfontso XII.arekin hasi zen Berrezarkuntza, Martinez Campos jeneralak Alfontso XII.a errege izendatu ostean. Aurretik, Pavia jeneralak estatu-kolpea eman zuen, Lehen Errepublika amaituz, eta Serrano jenerala jarri zuen gobernuburu gisa. Ondoren, Martinez Camposek estatu-kolpea eman zuen eta Cánovas del Castillo bihurtu zen gobernuburu. Hark hainbat neurri hartu zituen, hala nola Elizaren laguntza eta babesa lortzea eta sektore aurrerakoiak boteretik kentzea.
1876ko Konstituzioa eta Gorteak
Gorteek konstituzio berri baterako deialdia egin zuten, sufragio unibertsalaren bidez. 1876ko Konstituzioaren arabera, subiranotasuna erregearen eta Gorteen artean banatzen zen. Gorteak bi ganbaratan antolatu ziren: Senatua eta Kongresua. Konstituzio honek 1931. urtera arte iraun zuen indarrean.
Txandakatze Politikoa eta Hauteskunde Manipulazioa
Cánovasek txandakatze politikoa ezarri zuen: bi alderdi liberalen arteko adostasunean oinarritutako antolamendua. Hauek ziren alderdi nagusiak:
- Alderdi Kontserbadorea: Cánovas del Castillo buru zela.
- Alderdi Liberala: Sagasta buru zela.
Hauteskunde-manipulazioari esker, bi alderdiak txandakatzen ziren gobernuan. Manipulazio hori oso eraginkorra zen, eta talde erradikalek parte ez hartzea zekarren. Manipulazioa bi modutan egiten zen nagusiki:
- Hauteskunde-iruzurra, sufragio zentsitarioaren zein gizonezkoen sufragioaren garaian.
- Nekazaritza-eremuetan, jauntxoek (cacique) indarkeria erabili eta botoak erosten zituzten.
Maria Cristinaren Erregeordetza
1885ean, Alfontso XII.a hil zen. Sagastak akordioa lortu zuen Cánovasekin alderdiak txandakatzen jarraitzeko (El Pardoko Ituna). Orduan, Maria Cristinaren erregeordetza hasi zen, 1902an Alfontso XIII.a tronura igo zen arte. Sagasta bost bider izan zen gobernuburu, eta lege garrantzitsu asko onartu zituen.
Oposizio Politikoa eta Langileen Mugimendua
1876ko Konstituzioaren pean, Cánovasek beste alderdi politiko batzuk baztertu zituen:
- Karlistak.
- Errepublikanoak: Hiru multzotan banatuta: errepublikano historikoak (Castelar), federalak (langileen aldekoak) eta errepublikano progresistak edo demokratak (Ruiz Zorrilla).
Langileen mugimendua sistemaren aurka agertu zen. Nazioarteko bi korronte nagusi zeuden:
- Sozialistak: Marxen ideien jarraitzaileak. Pablo Iglesiasek PSOE fundatu zuen, hiru helburu nagusirekin: langileek aginte politikoa lortzea, denak libre izatea eta eskubideak aldarrikatzea.
- Anarkistak: Estatua ez antolatzearen aldekoak. Boterea lortzeko terrorismoa erabili zuten (Bartzelonan, Zaragozan eta Andaluzian).
Azkenean, 1910ean, taldeek indarrak batu zituzten Pablo Iglesiasen gidaritzapean.
Nazionalismoen Sorrera
Gerra zibilen testuinguruan, nazionalismoak sortu ziren. Mota desberdinak egon ziren: Katalanismoa (burgesiaren artean jaioa eta euskal foruak defendatzen zituena), Galegismoa eta Andaluzismoa.
Cánovasen Sistemaren Krisia eta 1898ko Hondamendia
Cánovasen sistemak Primo de Riveraren diktadurara arte iraun zuen, baina krisi larriak jasan zituen. 1898ko hondamendia mugarri bat izan zen. XIX. mende hasieran, independentzia-mugimenduak Latinoamerikan zabaldu ziren, baina Kuba eta Puerto Rico Espainiaren mende geratu ziren. Hamar Urteko Gerrak 1878ra arte iraun zuen, Zanjóngo Bakearekin amaituz. Ondoren, Kuban eta Puerto Ricon alderdi liberalak sortu ziren.
1892an, José Martík Kubako Alderdi Iraultzailea sortu zuen, independentziaren aldekoa. Filipinetan, Jose Rizalek Liga Filipina sortu zuen. 1898an, Maine korazatuaren leherketa aitzakiatzat hartuta, AEBk gerra hasi zuen Karibean eta Filipinetan. Parisko Bakearen ondorioz, Espainiak Guam, Puerto Rico, Filipinak eta Kuba utzi behar izan zituen. Hondamendiaren ostean, XX. mende hasieran, Estatuak superabita lortu zuen.