Erdi Aroko Gizarte Estamentala: Egitura, Pribilegioak eta Gatazkak
Erdi Aroko Gizarte Estamentala: Ezaugarriak eta Funtzioak
Gizarte Estamentalaren Ezaugarriak
Mailaketa horren oinarria erlijioan zegoen. Gizarte osoa Jainkoaren herria zen, hiru taldetan banatua:
- Elizgizonak: Herriaren gidariak.
- Gerlariak: Herria kanpoko eta barneko erasoetatik eta erlijioaren etsaietatik babesten zutenak.
- Herri xehea: Jainkoaren herria zaindu behar zuten, horren truke beste bi taldeak mantendu beharko zituena.
Gizarte Estamentalaren Funtzioak
Gizartearen oinarria funtzioa zen. Ekoizpen-funtzioa bigarren mailakoa zen. Horregatik, nekazarien egoera juridikoa berezia zen; lantzen zuten lurrari eta lanari lotuta zeuden.
Balio Sistema
Funtzio bakoitzak balio moral bat zuen. Esaterako, soldaduek leialak, prestuak eta ausartak izan behar zuten.
Pribilegioak eta Eskubide Berdintasun Eza
Pribilegio Motak
Gizarte estamentalak eskubide berdintasun eza ezartzen zuen, zenbait egoera politiko eta juridikotan islatua:
- Ohorezkoak: Elizan aurrealdean jesartzeko eskubidea.
- Politikoak: Boterean parte hartzea, karguak eskuratzea.
- Ekonomikoak: Zergak ordaindu beharrik eza, baina kobratzeko eskubidea.
- Juridikoak: Aitoren seme edo aide nagusi bat beste aide nagusi batek soilik epaitu zezakeen. Ez zuten urkatzen, lepoa mozten baizik.
Pribilegiudunak
Elizgizonak eta aitoren semeak ziren. Erregeak ez zien zergarik kobratzen, estatuko zati batzuetan izan ezik. Errekonkistan erregeari emandako laguntzagatik, lur asko lortu zituzten.
Lehenengo eta Bigarren Taldeak
- Lehenengo taldea (Eliza): Elizako kargu gorenak jauntxoaren bigarren semeak eskuratzen zituen.
- Bigarren taldea (Gerlariak): Zaldunak, aitoren semeak, handikiak.
Pribilegio Gabekoak (Herri Xehea)
Hirugarren taldea gizartearen gehiengoa zen (biztanleen %80-90 hartzen zuten). Nekazariek osatzen zuten batez ere. Nekazari libreak erregearen esanetara zeuden, eta hark askotan deitzen zien gerrarako. Lurrari atxikitako nekazariak lantzen zuten lurretatik bizi ziren. XIII. mendean jornalariak agertu ziren.
Gutxiengo Baztertuak
Gizartetik at zeudenak juduak eta beste talde erlijioso txikiak ziren. Mespretxuak eta erasoak izaten zituzten.
Juduak
Aljama deituriko auzoetan bizi ziren. Erregearen diru-biltzaileak ziren. Eliza katolikoak halako jarduerarik onartzen ez zuenez, juduek egiten zituzten garai hartan maileguak.
Mudejarrak
Nekazari eta artisau musulmanak ziren. Gaztelatik XIII. mende erdialdera bidali zituzten. Nafarroan, Tuteran bizi ziren gehienak, jauntxoei zerga bereziak (pariak) ordaintzearen truke.
Euskal Herriko Gizarte Egitura
Gizarteko Goi-buruak
- Erregea: Nafarroakoa, Gaztelakoa.
- Jauna: Bizkaikoa.
- Bizkondea: Lapurdin, Zuberoan.
- Kondea: Araban.
Aide Nagusiak
Seniores, handikiak, aitoren semeak. Aide txikiak babestu behar zituzten. Apaizak mantentzearen truke, harremana bereganatu zuten. Dorretxeak ibaietatik gertuko leku estrategikoetan eraikitzen zituzten; errota eta zubi-zerga jaso eta defentsa errazagoa zen.
Behe Mailako Noblezia
Pertsona libreak ziren: aide txikiak, etxeko jaunak, infanzoiak, zaldunak, ezkutariak edo kapareak. Bizkaian eta Gipuzkoan aide txikiek dorretxea zuten.
Nekazariak
Eskualdeko izendapenak:
- Collazo edo peoi: Bizkaian eta Gipuzkoan.
- Kasato eta mezkino: Nafarroan eta Araban.
- Villanos: Nafarroan.
Batzuk libreak ziren.
Burgesak
Hiribilduetako jarduera ekonomikoa foruetan zehaztuta zegoen. Hirien defentsarako ermandadeak sortu ziren.
Gizartetik At Zegoenak (Euskal Herrian)
Juduen aljama ugari zeuden euskal hiribilduetan (Nafarroan). Mairuak Nafarroako hegoaldean ziren ugarien. Kristau ez ziren beste erlijio batzuetako taldeekiko harremanak onak izan ziren.
Gizarte Gatazkak eta Krisiak
XIV. Mendeko Krisia
XIV. mende hasieran eguraldi txarra egin zuen, lurrak agortu. Nabarmen urritu ziren uztak. Salneurriak igo ziren. Goseteak eta gaixotasunak hedatu ziren.
Izurrite Beltza: 1347an, Italiatik Europara hedatu zen.
Gerrak eta Matxinadak
Eskualdeko gerrak: Frantzia-Ingalaterra, Aragoi-Italia, Gaztela-Aragoi... Hirietan matxinadak gertatu ziren salneurrien igoeragatik. Aide nagusien arteko borrokak eta nekazariak jauntxoen aurkako altxamenduak ere izan ziren.
Europako Gertaera Nagusiak
Gurutzadak
Mendebaldeko kristauek espedizio asko egin zituzten Ekialde Hurbilera. Zortzi gurutzada izan ziren:
- Lehenengoa Urbano II.ak deitu zuen 1095ean.
- Beste bi XII. mendean eta gainerakoak XIII. mendean.
Lehenengoan Nafarrek ere parte hartu zuten. 100.000 zalduneko armada bildu zen Jerusalem hartzeko. Ordena militarrak sortu ziren (monje-soldaduak).
Ehun Urteko Gerra (Frantzia-Ingalaterra)
Arrazoiak
- Ingalaterrako erregea Akitaniako dukea zenez, Frantziako erregearekin gatazkak sortu ziren.
- Frantziak Eskozia independente izatea nahi zuen, eta Ingalaterrak ez.
- Flandes Frantziako erregearen esku zegoen, baina ingelesek interes ekonomikoak zituzten.
Frantzia izan zen galtzaile (jatorrizko testuaren arabera).