Erdi Aroko Gizarte, Ekonomia eta Kultura: Laburpena

1. Ekonomia eta Teknika Berriak

Teknika Berriak

XII. mendetik aurrera, nekazaritza-emaitzak hobetu ziren hainbat aurrerapen teknikoen ondorioz:

• Golde belarriduna: Lurra sakonago lantzeko.
• Ureztapen-sistemak: Arroz eta zitrikoetarako.
• Hiru urteko labore-txandaketa.
• Haize zein ur-errotak zabaldu ziren.

Kanbio-letra

XIV. mendean sortu zen dokumentu hau. Merkataritzan erabiltzen zen diru-eragiketak egiteko, eskuz dirurik erabili beharrik ez izateko.

2. Gremioak eta Eskulangintza

Zer zen gremioa?

Lanbide berean aritzen ziren eskulangileen elkarteak ziren (ehuleak, harginak...). Elkarri laguntzeko eta kiderik ez zirenekin lehiarik ez izateko sortuak.

Arauak (Estatutuak)

Gremio bakoitzak bere arauak zituen:

• Lehengaiak banatzeko.
• Langile kopurua eta produktuen kalitatea kontrolatzeko.
• Salmenta-prezioak finkatzeko.

Gainera, laguntza-sistema bat ere bazuten kide gaixo, alargun edo umezurtzentzat.

Eskalak (Lanbideko mailak)

• Ikastuna: Lanbidea ikasi nahi zuen gaztea. Maisuaren etxean bizi zen eta ez zuen soldatarik jasotzen.
• Ofiziala: Soldata jasotzen zuen langile aditua.
• Maisua: Lantegiaren eta tresnen jabea. XIII. mende amaieran, maisu izateko azterketa bat gainditu eta maisulan bat egin behar zen.

3. Hiriko Gizartea eta Gobernua

Burgesak

Hasieran, burguko (merkatarien auzoko) biztanleak ziren, baina gero hiriko biztanle guztiak izendatzeko erabili zen hitza.

Forua

Monarkak hiri bati ematen zion agiria zen. Hiriaren eskubideak eta pribilegioak jasotzen ziren bertan, burgesak jaun feudalen menpetik askatzeko.

Udala edo Kontzejua

Hiria gobernatzeko erakundea. Hasieran herritar guztien batzarra zen, baina gero kargu espezifikoak sortu ziren: epaileak, alkateak eta errejidoreak. Segurtasunaz, defentsaz eta zergez arduratzen zen.

4. Kultura eta Unibertsitateak

Katedraleko Eskolak (Kapitularrak)

Gotzainaren mende zeuden eta maisuek erlijio-ikasketak ematen zituzten batez ere.

Udal-Eskolak

Udalen mende zeuden. Erlijioaz gain, irakurketa, idazketa eta kontabilitatea irakasten zuten, burgesen beharretarako.

Erdi Aroko Unibertsitateen Funtzionamendua

Irakasle eta ikasleek beren autonomia babesteko osatutako gremioetatik sortu ziren.

• Errektoreak zuzentzen zuen unibertsitatea.
• Lau fakultate nagusi zeuden: Arte Liberalak, Medikuntza, Zuzenbidea eta Teologia, bakoitza dekano baten esanetan.
• Azterketak ahozkoak ziren eta tituluak batxiler, lizentziatu edo doktore izaten ziren.

5. Politika eta Krisia

Monarken Boterea

XII. mendetik aurrera indartu zen, hazkunde ekonomikoari, burgesiaren babesari (foruen truke) eta zuzenbide erromatarrari esker.

Erresumen Arteko Gatazkak

Oinordetza-liskarrek eta muga-gatazkek eragin zituzten. Adibide nagusia Ehun Urteko Gerra (1337-1453) izan zen, Ingalaterra eta Frantzia artean.

Izurri Beltza

Epidemia izugarria 1347tik 1352ra bitartean gertatu zen. Asian sortu zen eta Genovako merkataritza-ontzietan iritsi zen Europara (arratoien arkakusoen bidez). 20-25 milioi lagun hil ziren.

6. Arte Gotikoa

Eraikin Gotikoak

Frantzian sortu zen estilo hau XII. mendean. Eraikinak (batez ere katedraleak) garaiak, lirainagoak eta argitsuagoak bihurtu ziren.

Gotikoa vs Erromanikoa

Erromanikoan hormak lodiak ziren eta leiho gutxi zeuden; gotikoan, ordea, hormak finagoak dira eta leiho handiak dituzte argia sartzeko. Gotikoak bertikaltasuna bilatzen du.

Elementu Nagusiak

• Ojiba-arkuak (arku zorrotzak).
• Gurutze-gangak.
• Arrosa-leihoak eta beirate koloretsuak.
• Kontrahormak eta arbotanteak: Kanpoko elementu hauek gangaren pisua jasotzen zuten, hormetan leiho handiak irekitzea ahalbidetuz.