Ekonomiaren oinarriak: ekoizpena, sistemak eta merkatua

Ekonomiaren oinarriak

1. Estatuaren eragina ekonomian

Estatuak herrialdeko ekonomia arautzen du, sektore pribatuaren jarduera sustatuz, enpresak sortuz sektore estrategikoetan eta sailak dituzten sektoreetan. Sektore publikoak ere bere ekarpena egiten du, lanpostu ugari sortuz zerbitzu publikoak emateko beharrezko langileak kontratatuz.

2. Ekoizpen sektoreak

2.1 Lehen sektorea

Sektore honek naturatik elikagaiak eta lehengaiak lortzeko jarduerak biltzen ditu, hala nola nekazaritza.

2.2 Bigarren sektorea

Naturatik ateratako produktuak produktu landu bihurtzen dituen industria. Eraikuntza ere sektore honetan sartzen da, aurreko sektoreetatik ateratako produktuak erabiliz produktu berriak sortzen dituelako (adibidez, zubiak eta eraikinak).

2.3 Hirugarren sektorea

Aurreko sektoreetatik bereizten da, ez duelako ondasunik sortzen. Gizarteari zerbitzuak emateaz arduratzen da, hala nola hezkuntza eta osasuna.

3. Ekonomia jardueran esku hartzen duten faktoreak

• Natur baliabideak
• Kapitala: fisikoa, giza kapitala, finantza kapitala
• Teknologia: ondasunak eta zerbitzuak sortzeko erabiltzen diren tekniken multzoa
• Ezagutza eta jakitea (Know-how): lana ongi egiteko eta ideia berriak sortzeko gaitasuna
• Lana: giza jarduera, fisikoa zein intelektuala

4. Ekonomia jarduerak

Giza beharrak asetzeko produktuak eta zerbitzuak lortzeko prozesuari deritzo. Hiru fase ditu:

• Ekoizpena: ekonomia jarduerak sortzen dituen ondasunak eta zerbitzuak
• Banaketa: produktuak saltokietan banatzea kontsumitu ahal izateko
• Kontsumoa: jendeak bere beharrak asetzeko erabiltzen dituen baliabideak

5. Ekonomia sistemak

5.1 Iraupeneko sistema edo sistema tradizionala

Norberak ekoizten ditu behar dituen produktuak, eta soberan geratzen dena herriko azokan saltzen du.

5.2 Sistema komunista edo plangintza zentraleko sistema

Ez du ekoizpen bitartekoen jabetza pribatikorik onartzen, eta estatuak kontrolatzen ditu ekonomiaren alderdi guztiak; berak jartzen ditu prezioak eta erabakitzen du zer ekoitzi.

5.3 Sistema kapitalista edo merkatu askeko ekonomia

Mundu osoko ekonomia sistema nagusia da. Jabetza pribatuak dira nagusi, eta lehiak eta teknologiak eragina dute.

Etekinaren lortzea da ekonomia jardueraren eragile nagusia. Eskaintzaren eta eskariarren legearen bidez arautzen dira produktuen prezioak: prezioak gora egiten du produktu urria denean eta eskari handia dagoenean, eta prezioak behera egiten du produktu soberan dagoenean.

Lehia askea: edozein pertsona eta enpresak egin dezake nahi duena, legedia betetzen badu.

• Monopolioa: enpresa bakar batek kontrolatzen du produktuaren ekoizpena eta salmenta.
• Oligopolioa: produktuaren kontrola enpresa gutxi batzuek kontrolatzen dute.