Ekonomia: Oinarrizko Kontzeptuak eta Sistemak

1. Ekonomia Sektoreak

XX. mendean gizarte berri bat sortu zen. Jendeak dirua dauka bizitzeko eta ondo pasatzeko. Momentu honetan, zerbitzu eta aisialdi industria garatzen dira. Hirugarren sektoreak garrantzi handia dauka gizartean.

2. Estatuaren Ekonomia Funtzioak

Estatuak funtzio garrantzitsuak betetzen ditu ekonomian:

• Ekonomia-jarduera arautzeko arauak egiten ditu.
• Sektore pribatuaren jarduera sustatzen du laguntzak emanez.
• Enpresak sortzen ditu interesatzen zaizkion sektoretan eta zailtasunak dituzten sektoretan.
• Zerbitzu publikoak ematen ditu (hezkuntza, osasuna, etab.).
• Lanpostu ugari sortzen ditu zerbitzu publikoetan (irakasleak, sendagileak, etab.). Jarduera horiek finantzatzeko zergak biltzen ditu.

3. Enpresa Publikoa vs. Enpresa Pribatua

Enpresa pribatuaren (adibidez, Canal +) helburu nagusia etekinak lortzea da. Enpresa publikoaren (adibidez, TVE) helburu nagusia, berriz, zerbitzu bat ematea da.

4. Ekonomia-Jardueraren Faseak

Ekonomia-jardueraren hiru faseak hauek dira:

• Ekoizpena
• Banaketa
• Kontsumoa

5. Lehen eta Bigarren Sektoreak

Lehen sektorean: Naturatik elikagaiak eta lehengaiak lortzeko gauzatzen diren jarduerak biltzen dira, hala nola nekazaritza, abeltzaintza, arrantza eta baso-ustiapena.

Bigarren sektorea: Naturatik ateratako lehengaiak produktu landu bihurtzen dituzten ekonomia-jarduerek osatzen dute; adibidez, industriak, eraikuntzak, meatzaritzak eta energia-iturrien ustiapenak.

6. Hirugarren Sektorearen Bereizgarriak

Hirugarren sektoreak zerbitzuak eskaintzen ditu, eta beste bi sektoreek (lehen eta bigarren sektoreak) ondasun materialak ekoizten dituzte.

7. Familia Motak eta Ekonomian Parte Hartzea

Kide batek edo batzuek osa dezakete familia. Familiek ekoizpenean parte hartzen dute lana emanez, eta ekoizten diren ondasunak eta zerbitzuak kontsumitzen dituzte.

8. Enpresen Sailkapena

Tamainari dagokionez:

• Mikroenpresak
• Enpresa txikiak
• Enpresa ertainak
• Enpresa handiak

Jabeen kopuruari dagokionez:

• Jabe bakarrekoak
• Sozietateak (jabe bat baino gehiago)

9. Iraupeneko Sistema Ekonomikoa

Ekonomia-sistema tradizionalean edo iraupenekoan, familiek berek ekoizten dute oinarrizko beharrak asetzeko behar duten oro. Ekoizten dutenaren soberakina soilik saltzen edo trukatzen dute tokiko azoketan. Ekonomia-sistema hori gizarte azpigaratuetan ematen da.

10. Sistema Komunista

Sistema komunistan ez dago ekoizpen-bitarteko pribaturik. Estatuak ekonomiaren alderdi guztiak kontrolatzen ditu, eta estatua da enpresen jabea.

11. Sistema Kapitalistaren Ezaugarriak

• Ekoizpen-bitartekoak jabetza pribatukoak dira.
• Helburua etekinak lortzea da.
• Enpresek egindako produktu kantitatea eta produktuen prezioa eskaintza-eskariaren bidez arautzen dira.
• Lehia askea dago. Edozein pertsonak edo enpresak nahi duen ekonomia-jarduera egin dezake.

12. Monopolioa eta Oligopolioa

Monopolioa: Enpresa bakar batek produktu baten ekoizpena eta salmenta kontrolatzen dituenean gertatzen da, prezioa eta kantitatea finkatuz.

Oligopolioa: Produktu baten kontrola enpresa gutxi batzuen eskuetan dagoenean gertatzen da.