Donostia: Hiriaren Egitura, Garapena eta Kontzeptu Geografikoak

Donostia: Hiriaren Azterketa

Kokapena eta Ezaugarri Nagusiak

Donostia Gipuzkoako probintziaren hiriburua da, probintziaren iparraldean eta Kantauri itsasoaren ertzean kokatuta. Hiria Igeldo eta Ulia mendien arteko lurraldean hedatzen da, Kontxako badiaren inguruan. Donostiak itsas eta mendi ezaugarriak ditu. Itsasoaren gertutasunak abantailak ematen dizkio, baina erliebe aldapatsuak komunikabideetarako oztopo dira.

Hasieran, Donostia Urgull mendiaren tonboloan kokatu zuten; bertan Kontxako badia eta Urumea ibaiaren ahoa bereizten dira. Inguruan, Donostiari berezitasun paisajistikoa ematen dioten mendiak daude: Igeldo, Santa Klara uhartea, etab. Donostiako ingurune natural asko erabat eraldatu dituzte, elementu natural ugari suntsituz; hala ere, jende gehienarentzat hiri polita da.

Mendeetan zehar, Donostiak bi funtzio nagusi izan ditu: merkataritza-jarduera eta funtzio militarra.

Hiriaren Egitura

Alde Zaharra

Donostia Erdi Aroan Antso VI.a Jakituna Nafarroako erregeak sortu zuen, eta merkatariekin populatu zuen. Garai hartako Donostiatik ez da asko gelditzen, Independentzia Gerran (1813) ia osorik erre baitzuten. Hala ere, eraikin esanguratsu batzuk gorde ziren, hala nola San Telmo komentua (gaur egungo museoa), Santa Maria basilika eta San Bizente eliza. Aro honetako hiriaren planoa nahiko erregularra zen, eta oraindik ere neurri batean irauten du.

Gaur egungo Alde Zaharraren funtzioak ugariak dira: egoitza-funtzioa gutxitzen ari da, bertako bizilagunak adinekoak dira eta etxeen kalitatea ere kaskartzen ari da. Alde Zaharrak hiri-bizimodu modernorako oztopoak ditu, azpiegitura edo aparkaleku falta, adibidez. Bertan, merkataritza-funtzio eta, batez ere, ostalaritza-funtzio garrantzitsua du oraindik.

Zabalgunea

XIX. mendearen bukaeran, harresiak bota ostean, Donostia handitzeko planak egin zituzten, eta probintziako hiriburu izendatu zuten; garai bertsuan iritsi zen trena. Estatuko agintarientzat eta aristokraziarentzat udako oporleku bihurtu zen; lehenik Isabel II.a erregina joan zen, eta ondoren Borboi familiako erregeek jarraitu zioten ohiturari. Zabalgunea planifikatzerakoan, kontuan izan zuten uda pasatzeko hiri atsegin bat egin behar zutela.

Zabalgunea Kontxako badiara begira planifikatu zuten, plano ortogonala erabiliz. Kontxako itsasaurrea balioetsi nahian, pasealeku dotore bat eraiki zuten. Gaur egun, itsasaurre horretan daude, besteak beste, egungo udaletxea (lehengo kasinoa) eta Londres hotela. Itsasaurre hori errespetatuz, trafikoa arintzeko errepide eta kale berriak ireki zituzten.

Tren-geltokia Urumeaz bestaldera kokatu zuten, eta zabalgunearen eta geltokiaren arteko lotura Bulebarraren bidez egiten da. Donostia Gipuzkoako hiriburua denez, bertan daude Aldundiaren eraikin nagusiak. Beste eraikin esanguratsu batzuk ere badaude, hala nola Victoria Eugenia antzokia. Aurrerago, zabalguneak Amarako paduretarantz, Antiguora eta Ondarretara jarraitu zuen hedatzen.

Tren-geltokiaren inguruan, Urumearen beste aldean, Gros auzoa eraiki zuten. Auzo horrek askotariko funtzioak izan ditu historian zehar: klase apalenentzako bizilekua, lantegi txikiak, etab. Gaur egun, ordea, oso auzo baloratua da, batez ere Zurriolako hondartzari eta surfari esker.

Kanpoaldea eta Auzoen Garapena

Gerra Zibilaren ostean, Donostia hiru ardatz nagusitan hedatu zen:

1. Ekialdeko ardatza: Frantziako errepidearen inguruan, Egia eta Intxaurrondo auzoekin.
2. Hegoaldeko ardatza: Urumea ibaiaren ertzetan, Amara Berri, Loiola eta Martutene auzoekin.
3. Mendebaldeko ardatza: Antiguoko zabalgunetik, garai bateko Madrileko errepidean zehar, Ibaeta eta Errotaburu auzoekin.

Hiriaren Egungo Dualtasuna

Gaur egungo Donostian bi alderdi bereiz daitezke, batez ere maila sozioekonomikoari dagokionez:

• Donostia ekialdean (Urumeatik ekialdera): Klase apalagoetako jendea bizi da. Eraikinak handiagoak eta altuera gehiagokoak izan ohi dira, baina etxebizitzen tamaina txikiagoa da. Azken urteotan, eremu horretan auzo berriak sortu eta txertatu dira (adibidez, Riberas de Loiola).
• Donostia mendebaldean (Urumeatik mendebaldera, erdigunea eta Antiguo-Ondarreta): Klase ertaineko eta goi-mailako jendea bizi da. Plano ortogonala da nagusi erdigunean. Urbanizazioa eta eraikinen diseinua arreta handiagoz zaindu dira, eta metro koadroaren prezioa altuagoa da.

Hirigintza eta Demografia Kontzeptu Gakoak

Alde Zaharra (Definizioa)

Hiriaren jatorrizko gunea da, historikoki harresiz inguratua egon ohi dena. Hiriaren sorreratik XIX. mendearen erdialdera arte, industrializazioa hasi aurretik, garatutako hiri-espazioa da. Alde Zaharretan eraikin historiko eta artistikoak egon ohi dira, eta askotan multzo osoak izaera monumentala izaten du. Alde Zaharrak, bere itxura bereziagatik, argi eta garbi bereizten dira hiriaren eremu modernoetatik.

Zabalgunea (Definizioa)

XIX. mendean eta XX. mendearen zati handi batean hiriak handitzeko erabilitako eredu planifikatua da, batez ere harresiak bota ondoren. Zabalguneak, oro har, lehengo landa-eremuetan edo hiriaren kanpoaldeetan eraiki ziren. Hirigintza planifikatua izaten dute: kale zabal eta zuzenak, sarritan angelu zuzenean gurutzatzen direnak (plano ortogonala), eta zerbitzuz hornituak.

Hiri Hierarkia

Lurralde bateko hirien sailkapena da, haien tamainaren (biztanleria) eta betetzen dituzten funtzio nagusien (administratiboak, ekonomikoak, kulturalak, etab.) arabera. Hirien hierarkia aztertzeko, besteak beste, Rank-Size Rule (tamainaren araberako mailakatze-araua) kontzeptua erabiltzen da. Hiri populatuenak eta funtzio konplexuenak dituztenak hierarkiaren gailurrean kokatuko dira, eta biztanle gutxienekoak eta oinarrizko funtzioak dituztenak, berriz, oinarrian.

Metropoli Ingurua

Hiri nagusi batek eta haren inguruko zenbait udalerrik osatzen duten hiri-aglomerazio handia da. Hiri nagusiaren eta inguruko udalerrien artean harreman funtzional estuak sortzen dira (ekonomikoak, sozialak, lanekoak, zerbitzuetakoak, etab.), eta fluxu handiak izaten dira (pertsonak, salgaiak, informazioa).

Konurbazioa

Bi hiri edo gehiago, bakoitza bere aldetik haztean, fisikoki bat egiten dutenean sortzen den hiri-eremu jarraitua da. Hala ere, konurbazioa osatzen duen hiri bakoitzak bere independentziari eta izaerari eusten dio, eta udalerri bereiziak izaten jarraitzen dute.

Pendulu Mugimendua

Bizilekutik lantokira edo ikastetxera egunero egiten diren joan-etorriak dira, batez ere metropoli-inguruetan eta oso urbanizatutako eskualdeetan gertatzen direnak. Adibidez, langileak beste udalerri batera joaten dira lanera, eta egun berean itzultzen dira etxera. Mugimendu horiek lanagatik, ikasketengatik, erosketak egiteko edo aisialdiagatik izan daitezke, eta maiztasun handiz egiten dira.

Errolda

Estatu bateko biztanleriaren zenbaketa ofiziala da, une jakin batean egiten dena. Normalean, 10 urtero egiten da, eta, horretarako, inkestak egiten zaizkie herritarrei datu demografikoak, sozialak eta ekonomikoak biltzeko.

Populazio Dentsitatea

Populazio-dentsitatea biztanleriaren banaketa espaziala aztertzeko adierazlea da. Biztanle-kopuruaren eta lurraldearen azaleraren arteko erlazioa adierazten du, normalean biztanle kilometro koadroko (bizt/km²) unitatean.

Trantsizio Demografikoa

Trantsizio demografikoa jaiotza- eta heriotza-tasa handiko erregimen demografiko tradizional batetik (hazkunde natural txikikoa) jaiotza- eta heriotza-tasa txikiko beste erregimen moderno batera (hazkunde natural txikikoa edo negatibokoa ere) igarotzeko prozesu historikoa da.

Bizi Itxaropena

Bizi-itxaropena pertsona batek jaiotzean bizi daitekeen batez besteko urte kopurua da, une horretako hilkortasun-baldintzek bere horretan jarraituko balute. Oro har, emakumeen bizi-itxaropena gizonena baino handiagoa izan ohi da.

Biztanleria Aktiboa

Biztanleria aktiboa lan egiteko adinean (normalean 16-65 urte) dauden eta lan egiteko prest dauden pertsonen multzoa da, ondasun eta zerbitzuen ekoizpenean parte hartzen dutenak edo parte hartu nahi dutenak. Bi talde nagusi bereizten dira: okupatuak (lana dutenak, soldata baten truke edo beren kontura) eta langabeak (lanik ez izan arren, lana aktiboki bilatzen ari direnak eta lan egiteko prest daudenak).