Depresio Handia, Totalitarismoak eta Bigarren Mundu Gerra

1. 1930eko Hamarkadako Depresio Handia

New Yorkeko burtsaren 1929ko crack-ak krisialdi ekonomiko larria eragin zuen.

1.1. 1929ko Krisialdiaren Jatorria

Krisialdiaren kausak:

• Gainekoizpena: Gerran sartu ziren herrialdeek gerrara bideratu zituzten beren ekonomiak, eta beste herrialde batzuek kontsumo-ondasunak ekoiztera. Gerra amaitzean, mota guztietako produktuak fabrikatu zituzten, eta horrek soberakina eragin zuen.
• Espekulazioa: Prezio aldaketan oinarritutako irabaziak; merke erosi eta oso garesti saltzeko.

Enpresek beren ordainketak egiteko akzioak saldu egin zituzten. Ostegun Beltza deitzen zaion egunean, New Yorkeko burtsan saldu ziren, beren balio guztia galduz eta porrot eginez. Horri deritzo 1929ko crack-a.

1.2. Depresio Handia eta Haren Hedapena

Depresio Handia

• Burtsak porrot egitean Depresio Handia sortu zen.
• Bankuek hondoa jo zuten, eta nekazaritzako eta industriako produktuen eskaria murriztu zen.
• Enpresa askok itxi egin zuten, eta langabezia izugarri hazi zen.

Hedapena

• Krisialdia munduan zehar hedatu zen.
• AEBk inportazioak murriztu zituen.
• AEBko bankuak Europan inbertitutako dirua etxera ekartzen hasi ziren.

1.3. Krisialdiaren Aurkako Neurriak: New Deal-a

Krisialditik irteteko hartu ziren neurriek arazoak areagotu zituzten hasieran. Ondoren, New Deal programa abiarazi zen, neurri hauen bidez:

• Herri-lanetan inbertitu zuen, enplegua sortzeko.
• Nekazariei diru-laguntzak eman zizkien.
• Lan-baldintzak hobetu zituen.
• Finantza-sistema berregituratu zuen.

Horrela, Estatu Batuetako ekonomiaren susperraldia eragin zen.

2. Faxismoaren eta Nazismoaren Gorakada

2.1. Italia Faxista

2.1.1. Italia Lehen Mundu Gerraren Ondoren

Krisialdi ekonomikoak eraginda, tentsio soziala areagotu zen. Goi-mailako klaseak eta erdi-mailakoak beldur ziren Italian iraultza komunista piztuko ote zen. Biztanleriaren zati handi batek Alderdi Komunistaren alde eta Benito Mussoliniren edo atorra beltzen alde jarri ziren.

2.1.2. Faxismoaren Oinarri Ideologikoak

Benito Mussoliniren izaerari lotuta dago, Alderdi Nazional Faxista sortu baitzuen, ezaugarri ideologiko hauekin:

• Demokraziaren eta komunismoaren aurka egotea.
• Gizabanakoa estatuaren mendean jartzea. Estatuak agintzen zuen arlo guztietan.
• Alderdi politiko bakarra onartzea (Alderdi Faxista); ez zegoen hauteskunderik.
• Indarkeria gorestea, edozein aurkaritza mota gogorki zapaltzen zen.
• Masa-hedabideen monopolioa eta propaganda erabiltzea, iritzi publikoa kontrolpean eta esanetara izateko.
• Ekonomia estatuaren kontrolpean jartzea.
• Balio nazionalak goraipatzea eta herrien arteko desberdintasunak.
• Gerra eta militarismoa goratzea.

2.1.3. Diktadura Baten Sorrera

Faxismoak indarkeria erabili zuen desordena sozialari aurre egiteko.

2.2. Nazismoaren Jatorriak (Alemania)

2.2.1. Weimar Errepublika Ahula

Alemaniak Lehen Mundu Gerra galdu ondoren, gobernu bat eratu zuten, eta espartakisten altxamenduari aurre egin behar izan zion. Ondoren, hauteskundeak egin ziren Biltzar Konstituziogile bat eratzeko. Weimar hirian bildu ziren, eta Alemania errepublika demokratikoa bihurtu zen.

2.2.2. Hitler eta Alderdi Nazia

1919an, Adolf Hitler DAP alderdiko kide egin zen, gero Alemaniar Langileen Alderdi Nazional Sozialista (NSDAP) bihurtu zena.

1923an, Hitlerrek estatu-kolpe bat eman zuen, baina porrot egin eta kartzelan sartu zuten. Kartzelan, nazismoaren oinarrizko printzipioak azaltzen zituen liburua idatzi zuen (Mein Kampf), ezaugarri bereziak jasotzen dituena:

• Arrazismoa: Juduenganako gorrotoa (antisemitismoa).
• Arraza Ariaren Nagusitasuna: Hitlerrek zioen arraza ariokoak zirela, eta gailentzen zirela herri xumeen gainetik.
• Bizi Espazioaren Teoria: Arioek beste herrialde batzuetako lurraldeak konkistatu zitzaketen, alemaniarrak bertan bizitzeko.

2.2.3. Hitler Boterera Nola Iritsi Zen

1920ko hamarkadan, egoera ekonomiko larriak tentsio soziala areagotu zuen eta hiperinflazioa eragin zuen (prezioak etengabe igotzea). Hindenburg mariskala aukeratu zuten errepublikako presidente. Alemanian, 1929ko krisialdiak langabezia izugarri igo zuen. Langileak eta erdi-mailako klaseak Alderdi Komunistaren eta Alderdi Nazionalsozialistaren alde hasi ziren. Beste alde batetik, industrietako eta bankuetako jabeek Alderdi Naziaren alde egin zuten. 1932ko hauteskundeetan inork ezin izan zuen gobernua bakarrik osatu, eta Hitler kantziler izendatu zuten 1933ko urtarrilean.

3. Bigarren Mundu Gerraren Jatorria eta Emaitza

3.1. Gerraren Kausak eta Leherrazlea

3.1.1. Gerraren Jatorria

1. Lehen Mundu Gerrako bake-itunek oso ahulduta utzi zituzten garaitutako herrialdeak.
   • Alemaniak bere lurraldearen zati bat galdu zuen.
   • Ekonomia bahitu zitzaion herrialde garaileen mesedetan.
   • Muturreko nazionalismo alemaniarra sortu zen.
2. Errusiako Iraultzan komunismoak garaitu izanak sentimendu kontrajarriak eragin zituen: mirespena eta beldurra.
3. Mendebaldeko herrialdeek estatu berriak sortu zituzten, eta muturreko nazionalismoa azaldu zen.
4. Depresio Handiak krisi larrian utzi zituen herrialde asko.
5. Herrialde demokratikoek eta Nazioen Elkarteak erakutsitako ahulezia.

3.1.2. Faxismoen Hedapena

1929ko krisiaren ondoren, Japoniak, Italiak eta Alemaniak kanpo-politika oldarkorra ezarri zuten lehengaiak kontrolatzeko.

• 1931an: Japoniak Mantxuria okupatu zuen.
• 1933an: Hitler Alemaniako kantziler izendatu zuten.
• 1935ean: Italiak Etiopia inbaditu zuen. Alemaniak Sarre bereganatu zuen.
• 1936an: Espainiako Gerra Zibila hasi zen. Berlin-Erroma Ardatza sortu zuten. Hitlerrek Itun Antikomunista sinatu zuen Japoniarekin, eta geroago Italiarekin.

3.1.3. Baretze Politikaren Porrota

Alemania Europan zehar hedatzen hasi zen, eta Europako potentziek Hitlerren eskakizun batzuk onartu zituzten, gerrarik piztu ez zedin.

• 1938an: Alemaniak Austria eta Txekoslovakiako Sudeteak anexionatu zituen. Municheko Konferentzian bildu ziren.
• 1939an: Alemaniak Txekoslovakiako gainerakoa anexionatu zuen.

3.1.4. Poloniaren Inbasioa: Gerraren Lehergailua

Hitlerrek Polonia ere bereganatu nahi zuen.

Inbasioa prestatzeko:

• 1939an: Alemaniaren eta SESBen Ez Erasotzeko Ituna sinatu zen (isilpeko protokoloa zuen).
• 1939ko irailaren 1ean: Alemaniak Polonia inbaditu zuen.

Irailaren 3an, Frantziak eta Erresuma Batuak gerra deklaratu zioten Alemaniari. Horrela hasi zen Bigarren Mundu Gerra.

3.2. Bakearen Antolamendua

3.2.1. Bake Konferentziak

Gerran zehar, aliatuek zenbait konferentzia egin zituzten estrategiak finkatzeko.

1. Yaltako Konferentzia: Stalin, Roosevelt eta Churchill bildu ziren. Erabaki nagusiak:
   • Alemania zenbait okupazio-eremutan banatuko zen.
   • Alemaniak ordaindu beharreko kalte-ordainak zehaztu ziren.
   • Baltikoko estatuak eta Poloniako ekialdea SESBi anexionatzea onartu zen.
2. Potsdamgo Konferentzia: Aliatuen artean desadostasun handiak zeuden. Erabakiak:
   • Alemania lau sektoretan banatu zuten, eta bakoitza potentzia garaile baten administraziopean geratu zen.
   • Alemaniak nazismoa desagerraraztea eta gerrako kriminalak epaitzea erabaki zuten.
   • Alemaniak ordaindu beharreko gerra-ordainak ezarri ziren.
   • Poloniaren mugak zehaztu ziren.
3. Parisko Konferentzia: Gerran Alemaniaren laguntzaile izandako beste herrialde batzuekin itunak sinatu zituzten.

3.2.2. NBEren Sorrera

1945eko ekainean, San Frantziskoko Konferentzian bildu ziren, eta Nazio Batuen Erakundearen (NBE) Sortze Gutuna idatzi zuten, lau helburu nagusirekin:

• Nazioarteko bakea eta segurtasuna iraunaraztea.
• Herriek aske erabakitzeko eskubidea dutela onartzea.
• Giza eskubideak defendatzea.
• Herrien arteko lankidetza baketsua sustatzea. (Adibidez: Nekazaritza eta Elikadura (FAO), Osasuna (OME), Hezkuntza, Zientzia eta Kultura (UNESCO), Lana (LANE)).

Segurtasun Kontseiluan erabaki garrantzitsuenak hartzen ziren. Estatu Batuek, Erresuma Batuak, SESBek, Frantziak eta Txinak Batzar Nagusia osatzen zuten.