Darwin, Marx, Nietzsche eta Freud: ideien laburpena
Darwin: Eboluzioaren teoria eta ondorioak
Charles Darwinek XIX. mende garaikidean eboluzioaren teoria formulatu zuen. Honek esan zuen gizakia aurreko espezieen eboluzioaren ondorioa dela. Darwinen tesia ez zen biologian geratu soilik; kreazionistek (Jainkoak mundua duela milaka urte sortu zuela eta ez dela aldatu) duten tesiari aurka egin zion, eta baita filosofia aristoteliko-tomistaren printzipioari ere, zeinak adierazten duen espezie bakoitza banan-banan sortu dela inolako aldaketarik jasan gabe. Darwinen teoria 'nondik gatozen' galderari erantzuten dio.
Marx: Dialektika eta klase-gatazka
Karl Marxek idealismo hegeliarrean oinarritutako teoria dialektikoa (baieztapena, ezetapena, sintesia) historiaren analisian aplikatu zuen. Hortik ondorioztatzen du historia osoan bi klase egon direla — oprimituak eta oprimatzaileak —, eta oprimituak iraultza egin dutela oprimatzaileen kontra; prozesu hori komunismora heltzerakoan amaituko dela uste zuen. Marxen ideiak modernitatean oinarritzen dira; Ilustrazioaren emantzipazio-proiektua aldarrikatzen dute, nahiz eta beste edukiekin bat ez etorri.
Nietzsche: Balioen eta dekadentziaren kritika
Nietzschek, Darwinen tesietan oinarrituta, arrazoian oinarritzen diren balio tradizionalei kritika zorrotza egin zien. Bere salaketa Mendebaldeko kontzientzia kristauaren krisian zentratzen da. Nietzscheren ustez, egiazko mundua — non Jainkoa buru den — eraikuntza bat besterik ez da; eraikuntza horrek mundu naturaletik ihes egitea suposatzen du, bizitzari uko eginez dekadentzia ezarriz. Hori dela eta, dekadentzia morala metafisikaren ondorioa dela dio. Kultura berri baten oinarriak finkatzen saiatzen da: Supergizona ('Übermensch'), hau da, bere buruaren jabe den eta dagoen morala gainditu nahi duen pertsona.
Freud: Psikoanalisia eta kultura-kritika
Sigmund Freud-ek ere Marxek eta Nietzschek egindako kritikak kontuan hartzen ditu Mendebaldeko metafisiari begiratuta. Psikoanalisiaren teoriak kritika hori are sakonago eramaten du. Lacan, Marcuse, Fromm eta Habermas nabarmentzen dira Freud-en eraginaren ildotik, eta haien lanek erakunde tradizionalen eskemak zalantzan jartzen dituzte. Freud-ek kontzientziaren ahuleziak, konplexutasunak eta mina aztertu zituen, mugatutako humanismoa planteatuz eta arrazoiaren mugak onartuz.
Gako kontzeptuak
- Darwin: eboluzioa, hautaketa natural
- Marx: klase-gatazka, dialektika, komunismoa
- Nietzsche: balioen kritika, Supergizona, dekadentzia
- Freud: psikoanalisia, kontzientziaren mugak