Bigarren Errepublika eta Gerra Zibila Espainian

Erregimen Aldaketa eta Errepublika

Erregimen aldaketak, errepublikanoek hirietan izandako garaipenek, monarkiaren erortzea eragin zuen. Romanonsek (kondak, estatuko ministroak) Espainiatik joateko gomendioa eman zion erregeari, eta gobernu-aldaketa negoziatu zuen batzorde iraultzailearekin.

Sanjurjo jeneralak (Guardia Zibileko burua) bere gizonak monarkiaren alde ez zirela borrokatuko jakinarazi zuenean, Alfontso XIII.a erbestera joan zen. Niceto Alcalá-Zamoras hartu zuen boterea, eta estatua eraldatzen hasi zen. Gorte konstituziogiletarako hauteskundeak ekainaren 28an izan ziren.

Konstituzio Berria eta Erreformak

Kongresua ezkerrerantz guztiz alboratuta zegoen. Konstituzio-eztabaidak sortu ziren, Elizaren and Estatuaren arteko harremanak erabaki barik izan zirenean. Horren aurka protestatzeko, eskuineko diputatuek utzi egin zuten Kongresua; Alcalá-Zamorak eta Maurak dimititu zuten. Kabinetean utzitako hutsunea gerra ministroak bete zuen, Manuel Azañak.

1931ko abenduaren 9an onetsitako konstituzioaren bidez, Espainia estatu demokratiko eta laiko bihurtu zen; ganbera bakarra eta horren ardura zuen gobernua zituen, sufragio unibertsala zegoen eta emakumeek ere botoa ematen zuten. Manuel Azaña gobernuko burutzan berretsita gelditu zen.

Konstituzio berria onetsi baino lehen, egiturazko erreforma batzuk egin ziren Espainiako gizarte eta politika modernizatzeko: ezkontzan, militarrean, nekazaritzan, lan-legeetan…

Autonomia Estatutuak

Konstituzioan emandako definizioaren arabera, Espainia estatu "integrala" zegoen, eta probintzia mugakide bati edo batzuei autonomia emateko aukera zegoen. 1932ko irailaren 9an, Azañak Kataluniako estatutua onartu eragin zuen.

Katalunian autonomia defendatzeko, Euskal Herriko eskuinak ez zuen inolako interesik proiektu autonomikoan, abertzaletasunaren barruan baino ez zegoen benetako espiritu autonomista. Hauek, 1931n, proiektu bat sortu zuten: Lizarrako estatutua; baina gainerako indar politikoek eta Espainiako gobernuek ukatu egin zuten, konfesionala zelako.

Gizarte Gatazkak eta Eskuineko Goraakada

Langabezia gero eta handiagoa zegoen eta gatazka-giroa handitzen joan zen. Ordena publikoko indarrekin gatazka larrientariko bat 1933ko urtarrilaren 12an izan zen, Cadizko Casas Viejas herrian; bertan, jornalari anarkistek komunismo libertarioa aldarrikatu eta Guardia Zibilaren kuartela inguratu zuten. Oldarrez guardiaek esku hartu eta altxamendua zapaldu egin zuen.

Eskuineko erreakzioa: 1933an Espainiako eskuin autonomikoen konfederazioa sortu zen (CEDA), konstituzio errepublikanoa erreformatzeko batzuk erlijioaren eta irakaskuntzaren arloan. Lehenengo talde faxistak klase ertaineko ikasle-giroan sortu ziren, Europako mugimendu autoritarioen antzera. Talde opariaren artean arrakastarik handiena izan zuena, Falange Española, José Antonio Primo de Riverak sortu zuen, diktadorearen semeak, 1933an.

CEDAren muturreko bihurtzeak, eskuineko mobilizazioek eta ordena publikoaren etengabeko nahasteek igadura larria sortu zuten Azañaren eta bere gobernuen izen onan; horren ondorioz, galdu egin zituzten 1933ko apirileko udal-hauteskundeak, eskuinak garaipena lortu zuen.

1934ko Urriko Iraultza

Ugazabek murriztu egin zituzten soldatak eta langileek aurreko urteetan lorturiko obkuntzak. Militarrek protagonismoa berreskuratu zuten. PSOEko eta UGTko buruzagiek muturreko jarrerak hartu zituzten. CNT sindikatuak greba orokorrarako deia egin zuen Zaragozan; gero, UGTrekin konplizitatean, matxupan jarri zituen ordenaren indarrak, landa-inguruan mobilizazio indartsuak antolatuta.

Gatazka Katalunian izan zen beste inon baino nabarmenagoa. 1934ko urrian Gil-Roblesk errepublika suntsitu nahi zuelakoan, PSOEren zuzendaritzak hartuta zuen boterea indarrez hartzeko erabakia. Horrela, greba orokor iraultzailerako agindua eman zuten Espainia osoan.

Asturiasko iraultza: proletario-elkarteek Guardia Zibilaren kuartel-etxeei eraso egin, arma-lantokiak okupatu, Oviedo hartu. Asturiasko altxamenduak laster gainditu egin zituen gobernuaren aurreikuspenak, eta horrek Franco jeneralari egin zion dei, matxinada zapaltzeko operazio militarraren arduradunari Madriletik aholkularitza teknikoa emateko. Marokoko armadako tropak Asturiasen lorrratu ziren, eta mendean hartu zuten Asturiasko altxamendua.

Fronte Popularra eta Gerra Zibila

Front populaire-ak ezartzeko politika garatu beharra zegoen. Komunisten lana, garai hartan, ez zen iraultza egitea izan, faxismoa geldiaraztea eta hauteskundeetarako deialdia egin zen. Fronte Popularreko hautagaiek gobernatzeko beharra zegoen gehiengo osoa lortu zuten.

Penintsulan martxan jarri zen altxamendua, baina hiri nagusietan huts egin ondoren, matxinaturiko indarraren eta gobernuaren indar leialen arteko gatazka gerra zibil bihurtu zen, eta, bertan, Franco jeneralak erabatko protagonismoa hartu zuen laster.

Euskal Estatutuaren Gaiak

Romanonsen gobernu liberalak batzorde bat sortu zuen, Euskal Herriari estatutu bat onartzeko eta eskuinak estatuaren eta eskualdearen artean banatzeko. Hala ere, gobernua aldatzean eta 1917ko krisi politikoaren eraginez, estatutuaren errebindikazioak ez zuen aurrera egin eta Lizarrako bilera egin zen, estatutu-proiektua onetsi zen: Lizarrako estatutua. Karlistek eta gainerako indar katolikoek ukatu egin zuten.

1936ko hauteskundeetan, Fronte Popularrak garaipena lortu zuen eta aktibatu egin zuen estatutua. Gorteetan estatutua bederatzi hilabetean egon zen indarrean, eta Bizkaian baino ez, anik eta Nafaroako indarrek 1937an hori konkistatu arte.

Kultura eta Emakumearen Eginkizuna

Kultura Iraultza

Bigarren Errepublikaren garaian, kultura-irkudura itzela egon zen, argitalpen kopurua handiagotu eta prentsaren eta liburuen irakurketak gorakada ikusgarria izan zuen.

Emakumearen Eginkizuna

Errepublikak emakumeen status soziala eta politikoa onartu zuen, eta bizitza publikoan parte-hartze handiago izateko aukera eman zien: botoa emateko eskubidea, dibortzioaren legea eta baterako ezkuntza neurri iraultzaileak izan ziren, garai hartan.