Bigarren Errepublika (1931-1936): Krisia, Fronte Popularra eta Kultura
1934ko Urriko Iraultza
Tentsio Giroa eta Gertaera Nagusiak
- Tentsio giroa nagusi: Ezkerraren eta eskuinaren arteko tentsioa areagotuz joan zen. Nekazal langileek greba egin zuten, gobernuak alderdi politikoetan eta sindikatuetan izena ematea debekatu zuen, eta euskal udalerriek gobernuaren kontrako batzarra egin zuten. CEDAk jendetza handia bildu zuen manifestazio batean, Covadongan.
1934ko urriko iraultza izan zen Errepublika garaiko gertaera puntual larriena. Iraultzaren gertaleku nagusiak Asturias, Katalunia, eta Euskal Herria izan ziren; Madrilen, aldiz, huts egin zuen.
- Asturias eta Kataluniako gertaerak: Gobernuan CEDAko hiru ministro sartu zirenean, Errepublika suntsitzea eta faxismoa ezartzea ekar zezakeen beldurrez, UGTk greba orokorra antolatu zuen. Asturiasen armak hartu zituzten greba hartako partaideek. Kataluniako Errepublika aldarrikatu zuten, eta, hurrengo egunean, Estatutua eta Generalitat indargabetu zituzten. Matxinadak huts egin zuen.
Afrikako armadak, Francisco Franco buru zuela, Asturiasko meatzariei eraso zien, eta langile alderdien eta elkarteen egoitza asko itxi ziren.
- Iraultza Hego Euskal Herrian: Euskal Herrian, Alderdi Sozialistak eta UGTk greba orokorrarekin bat egin zuten. Langile klase nazionalistak elkartasuna adierazi zion mugimendu horri.
Gobernuaren Egonkortasun Eza eta Eskuindarren Biurtekoaren Amaiera
Gertaeren ondorioz, eskuindarren politika erradikalizatu egin zen. Baina ezkertiarrak elkarrengana hurbiltzen hasi ziren, gobernu eskuindarrari elkarrekin aurre egiteko.
1936ko urtarrilaren 15ean, Fronte Popularra sortzeko hitzarmena sinatu zen, eta hartara bildu ziren ezkerreko joera guztiak, anarkismoa izan ezik. Hauteskundeetan, Fronte Popularra atera zen garaile.
Fronte Popularraren Garaipena (1936)
Ezkertiarrek ezkerreko errepublikazaleen koalizio handi batean bilduta parte hartu zuten 1936ko otsaileko hauteskundeetan; eskuindarrek, berriz, ez zuten haien arteko itunik egin. Fronte Popularrak irabazi zituen hauteskundeak, baina eskuina oso hurbil zuela. Beraz, parlamentuan ezkerra gehiengoa izan arren, eskuindarrak asko ziren.
Euskal Herrian EAJ eta ezkerreko errepublikazaleak izan ziren garaile. Nafarroan, aldiz, eskuin tradizionalista karlista nagusitu zen. Azaña hautatu zuten Errepublikako lehendakari.
Gobernuaren Erreformak eta Gizarte Gatazka
Hauek ziren gobernuaren helburu nagusiak:
- Amnistia, eskuineko gobernuaren zapalkuntzaren biktimentzat.
- Konstituzioa errespetatzea.
- Zergen erreforma moderatua.
- Nekazari txikien eta langileen baldintzak hobetzea.
Kataluniako Estatutua berriro indarrean jarri zen. 1936an, iraultza giroa sortu zen, grebak, okupazioak, erasoak, etab. zirela medio.
Errepublikaren Kontrako Konspirazioa eta Gerra Zibila
Eskuindarrek Errepublikaren kontra antolatutako konspirazioa prest zegoen. Nafarroa izan zen konspirazioaren gune nagusia. Mola jeneralak konspirazioa bideratzeko bitartekoak eskuratzea lortu zuen.
1936ko uztailean hasi zen “Altxamendu Nazionala”, Francoren gidaritzapean. Altxamendu horrek Gerra Zibila ekarri zuen, eta hiru urtez zatituta egon zen herrialdea. Gerrak errepublika suntsitu eta Franco jeneralaren diktadura ezarri zuen.
Aldaketa Sozialak eta Kulturalak
Literatura Arloko Abangoardiak
Espainiako intelektualek Espainia eraberritzeko eta modernizatzeko bidean aurrera egin zuten.
- 1914ko Belaunaldia: Herrialdea modernizatzea eta Europako joerak kulturara erakartzea helburu zuen unibertsitateko kide talde bat bildu zuen. Garrantzitsua izan zen José Ortega y Gasseten lana. Aipagarri dira Marañón historialaria eta Azaña idazle eta politikaria. Guztiek ere era aktiboan parte hartu zuten Errepublikako bizitzan.
- 27ko Belaunaldia: Aipagarri izan zen Federico García Lorca. Tradizioa eta modernitatea uztartu zituen estilo berezi bat sortu zuen.
Kulturaren Zabaltzea
Idatzizko komunikabideak kultura zabaltzen laguntzeko tresna ezin hobeak izan ziren. Prentsaren ezaugarri ziren kalitate bikaina eta informazioaren zorroztasuna:
- Aipagarri dira El Sol edo La Voz egunkari liberalak eta ABC monarkikoa.
- El Socialista izan zen langileen eta sozialisten eskakizunak zabaltzeko bitarteko nagusia.
Irratiaren eskutik, adibidez, informazioa eta dibertimendua eskaintzen zuten.
Emakumeen Zeregina
Errepublikak emakumeei botoa emateko eskubidea aitortu zienean, politikan eta gizarteko beste esparru batzuetan parte hartzeko aukera izan zuten. Garrantzi handiko karguak eskuratu zituen politikan Clara Campoamorrek, adibidez.
Arte Adierazpenak
Artearen esparruan, garai oparoa izan zen XX. mendeko lehen herena.
- Arkitektura eta hirigintza: Joera arrazionalista nagusitu zen eraikinak diseinatzeko. Euskal Herrian, hogeita hamarreko hamarraldian, obra arrazionalista bikainak egin ziren, Donostiako Club Náutico adibidez.
- Arte plastikoak: Arte plastikoetan, eragin berezia izan zuten joera erregionalistak, Europako abangoardiek eta modernismoak. Joera erregionalistan, aipatzekoa da Ignacio de Zuloaga. Abangoardiei dagokienez, Pablo Picasso kubismoaren aitzindari izan zen, eta Salvador Dalí surrealismoaren ordezkari.
- Musika: XX. mendeko lehen herenean, Pablo Sarasate, Isaac Albéniz eta Falla nabarmendu ziren. Euskal Herrian, Jesus Guridiren obra eta hark euskal folklorearen arloan egindako lana dira aipatzekoak.