Arrazionalismoa vs Enpirismoa: Ezagutzaren Oinarriak
Descartesen Metodo Kartesiarraren Arauak
Descartesen metodo kartesiarrak lau arau nagusi ditu:
- Ebidentziaren araua: Ez jotzea egiazkotzat argi eta garbi ez dakigun ezer. Presa eta aurreiritziak albo batera utzi, eta soilik arrazoimenari argi eta garbi aurkezten zaiona onartu behar da.
- Analisiaren araua: Zailtasun bakoitza behar dugun zati guztietan banatzea, hobeto konpondu ahal izateko. Ezagutzak egiazko ziurtasuna eskuratu nahi badu, soiletik hasi behar du.
- Sintesiaren araua: Ezagutzak errazenetatik konplexuenetara ordenatu behar ditugu.
- Enumerazio edo berrikuspenaren erregela: Beti enumerazio osoak (zerrendaketa konplexuak) eta berrikuspen orokorrak egin behar ditugu, ezer ez dugula ahaztu ziurtatu arte.
Adimenaren Eragiketak
Ezagutzeko bi modu daude:
- Intuizioa: Arrazoimena kontuan hartuz, argi eta desberdin sortzen den ezagutza bat zuzenean eta berehala atzematea da. Arrazoimenaren hautemate soila eta berehalakoa da, eta ez du zalantzarako tarterik uzten, oso erraza eta bereizkorra delako. Intuizioak egia nabariak ematen ditu; zalantzan jarri ezin direnak lehen egiak edo axiomak dira. Matematikak ditu eredu. Metodo kartesiarraren 1. eta 2. arauetan jasotzen da.
- Dedukzioa: Lehen printzipio edo axioma nabarietatik nahitaez datozen proposizio edo ondorio berrien inferentzia (konklusioa) da. Ziurtasun osoz ezagutzen ditugun gauza batzuen ondorioz beste gauza batzuk ulertzea da. Intuizio sinple kateatuen bidez jarduten du. Dedukzioak intuizioen segida suposatzen du, eta haren bitartez, egia baten ebidentziatik egia berri batera heltzen gara. Metodoaren 2. eta 3. arauetan jasota dago.
Arrazionalismoa
Arrazionalistek uste dute arrazoia dela mundua ezagutzeko behar dugun iturria. Aurrekaria Platon da. Innatismoa defendatzen dute. Innatismoaren arabera, gizakiok hainbat ideia ditugu jaiotzean, eta edozein esperientzia baino lehenagokoak dira. Beraz, arrazoia nahikoa izango litzateke mundua ezagutzeko.
Filosofia Kontinentala
Horrela esaten zaio, korrontearen sustatzaileak Europan bizi zirelako eta beren obra bertan garatu zutelako. Eredu gisa matematika (metodo matematikoa) zuen metodo baten alde egin zuten, eta ideia konplexuak sinpleagoetatik (intuizioak) ondorioztatzean zetzan. Solipsismora iritsi zen. Zentzumenekiko eta esperientziarekiko mesfidantza aldarrikatzean, subjektua bere gogamenean sartzen da, eta, ondorioz, oso zaila da gogamenetik kanpoko objektuen eta errealitatearen existentzia frogatzea.
Enpirismoa
Enpiristek uste dute esperientzia dela mundua ezagutzeko erabili behar dugun iturria: zentzumenen bidez bakarrik atzematen dugu errealitatea (ezagutza sentigarria). Aurrekaria Aristoteles da. Jaiotzatiko ideiak ukatzen dituzte: gogamena tabula rasa bat da, eta ez du ezer idatzita, dena esperientziak idazten baitu. Esperientziarekin kontaktua izan ondoren sortzen dira ideiak. Ezagutzak ezin ditu gainditu ez kanpoko esperientzia sentigarriaren mugak (sentsazioa), ez barrukoenak (hausnarketa).
Filosofia Ingelesa
Enpirismoa da nagusi, eta horrela esaten zaio pentsalari gehienak britainiar uharteetakoak zirelako. Indukziora eta esperimentaziora jo zuten. Beren ezagutzen du zientzia esperimentalak eta metodo zientifikoa izan ziren, indukzioari esker ezagutzak eta egiak elkarketa bidez lor daitezke, eta, honela, ideiak eta teoriak lantzeko aukera dago, ondoren haien egiazkotasuna edo faltsutasuna esperientziaren bidez egiaztatzeko. Eszeptizismoa uste gabeko mugetaraino eraman zuen, ez baitzirudien posible zenik ezagutza finkatzeko oinarri sendo bat egotea. Errealitatea anitza eta aldakorra da.