Arrazionalismoa, Enpirismoa eta Ilustrazioa Kanten Filosofian

Arrazionalismoa eta Enpirismoa Kanten Filosofian

Aro Kritikoa (1770-Kant hil arte)

Arrazionalismo eta enpirismoaren sintesia Critica de la razón pura liburuan. Sintesi hau kantiar soluzioa da, eta liburuaren printzipio gidarian adierazten da:

Ezagutza guztia esperientzian eta esperientziatik hasten da, baina ezagutza guztia ez dator horretatik.

Beraz, ezagutzak bi baldintza batu behar ditu: materia eta forma.

Ezagutzaren materia

A posteriorizko sentsazio sentikorrak dira. Materia gabe, ezagutza hutsik dago.

Ezagutzaren forma

Subjektuaren adimenaren a priorizko ezagutza ahalmenak dira. Formarik gabe, ezagutza kaotikoa da.

Planteamendu hau idealismo traszendentala da. Ondorioz:

1. Ezagutza modu aktiboan eraikitzen da: gizakiak ahalmenaren bidez ordenatzen ditu zentzumenetatik etorritako datuak.
2. Metafisika ezin da zientzia izan, bere aztergaiei osagai enpirikoa falta zaielako.
3. Noumenoa ezagutezina da: noumenoa esperientziatik eta zentzumen-pertzepziotik kanpo dagoen guztia da. Objektuak hauetatik azaltzen direnean, fenomenoak dira, ezagutu ahal dugun bakarra.

Arrazionalismoa

XVII. mendean, Kontinentean; Descartes ordezkari; arrazoimenaren ahalmena mugagabea; zentzumenak ez fidagarriak; ezagutza a priorikoa; Platon, Pitagoras aitzindari; matematika inspirazioa; arrazoimenaren emaitza absolutua eta ziurra; arima, mundua eta Jainkoaren existentzia arrazionalki frogatu ahal; dogmatismoa arazoa. Mary Astell: zergatik emakumeok ezin pentsatu berdinak bagara?

Enpirismoa

XVIII. mendean, Britainia Handian; Hume eta Locke ordezkari; arrazoimena mugatuta; ezagutza guztia esperientzian hasi; ezagutza a posteriorikoa; Heraklito aitzindari; fisika inspirazioa; zientzia bakarrik probablea; auzi metafisiko nagusiak problematiko bilakatu; eszeptizismoa arazoa.

Ilustrazioa

Glorious Revolution eta Frantziar Iraultza arteko garaia (XVIII. mende ia osoa), Alemaniara beranduago. Oso mugimendu baikorra: aurrerakuntza lortzeko, zientzia eta hezkuntza eragile nagusiak, horrela, gizakia zoriontsu bihurtuko zen.

• Argien ideiak: egia, ezagutza, arrazoia, ordena versus Erdi Aroa.
• Arrazoi enpirikoa, kritikoa eta autonomoa: kritika absolutismoari, erlijioari, pribilegioei, ohiturei...
• Pentsamendu askea: askatasuna arlo guztietan, horregatik ilustratuak unibertsitateetan ez.
• Hezkuntza: aurrerapena arrazoiaren bidez iritsiko denez, kultura hedatzen saiatu.
• Erlijio arrazionala: elizak boterea galdu; erlijioaren interpretazio arrazionala (deismoa, jainko pertsonalak ez).
• Emakumea Argien Mendean: ilustratuek emakumea = gizona ukatu; Mary Wollstonecraft eta Olympe de Gouges emakumea defendatu.