Aro Garaikidearen hastapenak: Industria eta Liberalismoa

1. Hazkunde demografikoa eta nekazaritzaren hedapena

XVIII. mendearen erdialdetik aurrera gertatu zen Britainia Handian.

Arrazoiak:

• Elikagaien ekoizpenaren gorakada.
• Higienaren eta medikuntzaren aurrerapenak.

Ondorioak:

• Heriotza-tasak behera egin zuen.
• Jaiotza-tasa mantendu edo zertxobait igo egin zen.
• Bizi-itxaropena luzatu zen.
• Eskariaren eta populazioaren hazkundea: janarien eskariaren eta nekazaritza-produktuen prezioaren gorakada.

Nekazaritzako aldaketak:

• Jabetza pribatua (lurra).
• Laborantza-metodoak eta teknika berriak:
  • Mekanizazioa.
  • Lugorriaren ezabaketa (sistema berriak).

2. Makinismoaren garaia

Makinak oso sinpleak ziren, baina eraginkorrak:

• Produkzioaren gorakada.
• Ekoizpenaren prezioaren beherakada.
• Gizakiaren indarrez funtzionatzen zuten.
• Energia hidraulikoaren indarrez.
• Lurrun-makinak erabiliz.

Fabrikazio-sistema da, mekanizazioaren ondorioz langileak eta makinak fabrika handietan biltzen dira.

Asmakuntzak:

• Anezka hegalaria.
• Irauteko makina berriak.
• Ehundegi mekanikoak.

Burdinez eta altzairuz ekoizten da.

3. Kapitalismo industriala

Liberalismoaren printzipioak:

• Norbanakoaren interesa eta ahalik eta etekin handiena bilatzea dira ekonomia bultzatzen duten indarrak.
• Guztien interesak merkatuan orekatzen dira prezioen mekanismoaren bidez, eskaintza eskariari egokitzen baitzaio.
• Estatuak ez du esku hartu behar ekonomiaren funtzionamenduan.

Bankuen papera:

Bankuak bitartekariak dira; aurreztaileen eta inbertitzaileen arteko bitartekariak bihurtu ziren.

Sozietate anonimoa:

Enpresa handi batek diru asko behar duenean, bere kapitala hainbat zatitan banatzen du ("akzioak").

4. Bigarren fasea

Britainia Handian, Alemanian, Estatu Batuetan eta Japonian.

• Petroleoa eta elektrizitatea.
• XIX. mendearen amaieran hasi zen industria-antolaketa berria, taylorismoa deitzen dena.

Ezaugarriak:

• Lana katean egiten da.
• Produkzio-prozesua banatu egiten da.
• Zehaztasun handiko makinak erabiltzen dira.
• Langile bakoitzak prozesuaren zati oso zehatz bat egiten du.

Industria-kontzentrazioa:

Berrikuntza teknologikorako kapital handiak, inbertsio handiak eta diru asko behar da.

• Trust: Enpresa ezberdinak elkartu eta bat sortu.
• Kartel: Zenbait enpresaren arteko akordioa.
• Holding: Enpresa eta banku talde batek beste enpresa batzuen akzioen gehiengoa kontrolatzen duen finantza-taldea.

5. Gizarte industrial berria

Ezberdintasun sozialak ez ziren ezartzen jaiotzaren arabera, baizik eta aberastasunaren arabera.

Klaseak:

• Burgesia:
  • Burgesia handia: bankariak, errentadunak, lantegi handietako jabeak.
  • Erdi mailako burgesia: profesional liberalak, goi-mailako funtzionarioak eta merkatariak.
  • Behe mailako burgesia: langile txikiak, dendariak eta artisauak.
• Proletalgoa:
  • Fabriketako langileak eta hirietan zeuden beste soldatapeko langileak.
  • Langileen lan-baldintzak kontrolatzeko ez zegoen legerik, eta, ondorioz, lan-baldintzak oso gogorrak ziren.

Langile mugimenduaren etapa ezberdinak:

• Ludismoa: Langileek protesta moduan makinak apurtzen zituzten.
• Langileen artean klase-kontzientzia sortzen da.
• Elkarri laguntzeko elkarteak sortzen dira.
• Lehenengo sindikatuak Britainia Handian sortu ziren.

6. Cadizko Gorteak

Baionako abdikazioen ondoren agintea hutsik zegoelako eta Espainian frantsesek okupatu gabeko lurralde bakarra zelako gertatu zen Cadizen.

Lana:

• 1812ko Konstituzioa.
• Antzinako Erregimena deuseztatzeko legeak:
  • Jaun-erregimenak deuseztatu.
  • Gremioak deuseztatu.
  • Inkizizioa eta tortura ezabatu.
• Espainiar guztiak legearen aurrean berdinak izatea.

Konstituzioaren definizioa:

Konstituzioa zuzenbide-estatuaren oinarrizko printzipioak biltzen dituen legea da.

Ezaugarriak:

• Nazio-subiranotasuna.
• Botere-banaketa.
• Gizonezkoen sufragio unibertsala.
• Eskubideen adierazpen zabala.

7. Absolutismoaren eta liberalismoaren arteko tirabira

• 1814an itzuli zen Fernando VII.a.
• Erregeak absolutismoa berrezarri zuen eta Cadizko Gorteek egindako guztia indargabetu zuen.
• Liberalek 1812ko Konstituzioa erregeak zin egin zezala nahi zuten.

Ondorioak:

• Liberalek matxinadak egin zituzten egoera aldatzeko asmoz; gehienek porrot egin zuten.
• Hirurteko Liberala (1820-1823):
  • Riego koronela.
  • Erregeak 1812ko Konstituzioa onartu, amnistia dekretatu eta hauteskundeetara deitu behar izan zuen.
  • Aliantza Santuak Frantziako armada (San Luisen Ehun Mila Semeak) bidali zituen, eta liberalak garaitu ondoren Fernando VII.a errege absolutista bezala berrezarri zuen.

1823-1833: Absolutismoaren hondamena

• Liberalismoaren zapalkuntza.
• Egoera ekonomiko larria:
  • Frantziaren kontrako gerra.
  • Amerika kolonietako independentzia.
• Zerga-erreforma: pribilegiatuek ordaindu.
• Gatazka dinastikoa:
  • Liberalak: Isabel II.aren alde.
  • Absolutistak: Karlos Mª Isidroren alde (anaia).

8. Isabel II.aren etapa

• Alderdi liberal moderatuak: kontserbadoreak eta zentralistak (aristokrazia, eliza eta goi-burgesia).
• Narváez jenerala deitzen zen gobernuburua.
• Estatu eta udal administrazioa bateratu eta zentralizatu.
• Zergak zentralizatu.
• Kode Penala osatu.
• Guardia Zibila sortu.

1854-1856: Biurteko Aurrerakoia

• Aurrerakoiak eta Batasun Liberala (O'Donnell eta Espartero).
• Erreforma politiko eta ekonomikoak:
  • 1837ko Konstituzioa.
  • Madozen desamortizazioa.