Alfontso XIII.aren Erregealdia: Espainiaren Bilakaera Politiko eta Soziala (1902-1931)

Alfontso XIII.aren Erregealdia (1902-1931): Espainia 1900ean

Espainia 1898ko hondamenditik berreskuratzen ari zen, baina gizarte-desoreka handia zen nagusi. Biztanleriaren %60a nekazaritzan aritzen zen oraindik, eta jauntxokeriak eta klientelismoak bere horretan jarraitzen zuten, faboreak trukatuz botoak eta lanpostuak lortzeko. Erdi klasea, berriz, indartuz joan zen, profesio liberaletan, merkataritzan eta jabetzan aritzen zirenak, biztanleriaren %25-30 osatuz.

Erregimenaren Bilakaera

Arazo Politiko Nagusiak

1902an, Alfontso XIII.a errege izendatu zuten, oso gaztea zelarik. Berrezarkuntza sistemak aurrera jarraitzeko, hainbat arazo konpondu behar ziren:

• Sistema politikoari zilegitasuna eman behar zitzaion, oligarkiak kontrolatzen baitzuen.
• Behe-klaseen aldarrikapenei kasu egin behar zitzaien.
• Indar politiko berriak sisteman integratu behar ziren, hala nola PSOE eta errepublikarrak.

Belaunaldi Txanda

Cánovas (1897an) eta Sagasta (1903an) hil ondoren, buruzagitza lortzeko borroka piztu zen. Txandakatzeak 1917ra arte iraun zuen, baina joera berriak indartu ziren, bereziki errepublikazaletasuna eta katalanismoa. Horrek lidergoan belaunaldi-aldaketa ekarri zuen eta alderdi gehiago sartu ziren txandakatze-sisteman.

Alderdi barruko konplexutasunak ministro-krisi eta gobernu-aldaketa ugari eragin zituen:

• Alderdi Kontserbadorea: Antonio Maura izan zen buru, eta erregenerazionismoaren ideiak zabaldu zituen, Espainia, eta bereziki politika, berritu behar zela azpimarratuz.
• Alderdi Liberala: Alderdien aurrean indarra galdu zuen, eta José Canalejas izan zen buru.
• Alderdi Katalanisten Gorakada: Hauteskundeetan indar handia hartu zuten. Espainiak jurisdikzioen legearekiko eta konstituzio-bermeekiko etenaldiak egin zituen, zentsura ezarriz eta askatasun-eskubideak murriztuz. Gobernuak salbuespen-egoera deklaratu zuen, “toque de queda” ezarriz eta polizia-presentzia areagotuz.

Aste Tragikoa (1909)

Maurak Melillara Madril eta Bartzelonako soldadu erreserbistak (langileak) bidaltzea erabaki zuen, Rifeko trenbide-eraikuntza lanak babestera. Marokoko egoera (gerra 1909-1927) larritu egin zen, eta Bartzelonan protestak piztu ziren gerraren aurka. Zapalkuntzaren eta altxamendu-buruzagien aurkako prozesu sumarisimoen ondorioz, Mauraren kudeaketaren aurkako oposizio nazionala indartu zen.

Francesc Ferrer irakaslearen fusilamenduak nazioarteko eskandalua sortu zuen, eta Espainiako Gobernuaren irudia kaltetu zuen. Horrek Mauraren dimisioa ekarri zuen.

Canalejasen gobernuak gizarte-erreformak eta langileekiko elkarrizketak sustatu zituen. 1912ko azaroan hil zen, eta bere erreformak bertan behera geratu ziren.

Azkenik, erregenerazionismoa eta Alfontso XIII.aren monarkia krisian zeuden, fulanismoaren ondorioz.

1917ko Krisia

Lehen Mundu Gerrak (1914-1918) luzatzeak krisi sakona eragin zuen. Espainia neutral mantendu zen, gerran parte hartzen zutenei janaria eta armak saltzen, eta horrek aberastasuna ekarri zien industriari nagusiei. Neutraltasunaren inguruko polemikak gizartea zatitu zuen eta desoreka areagotu zuen.

• Krisi Militarra: Berragerpena bizitza politikoan.
• Krisi Politikoa: Katalanismoaren indarra zentralismoaren aurrean. Parlamentarien Biltzarra sortu zen, Kataluniako autonomia eskatuz.
• Gizarte Krisia: ELA eta CNT sindikatuek grebak deitu zituzten urritasunaren eta prezio-igoeren aurka. Armadaren zapalkuntza gogorra izan zen.

Berrezarkuntzako Erregimenaren Agonia (1918-1923)

Ezegonkortasun sozial handia zegoen. Grebak eta anarkosindikalismoak indarra hartu zuten. Kataluniako autonomia osoko aldarrikapenak eta Marokoko arazoak gizartea larritzen zuten. Sistema bera krisian zegoen: monarkiaren figura ahuldu egin zen, eta txandakatze-sistemaren krisiak, monarkia bermatzen zuena, gainbehera ekarri zuen.