1936ko Gerra Zibila Euskadin: Gatazka, Gobernua eta Ondorioak

1936ko gerra zibila Euskadin

1936an, Euskal gizartean barne-kontraesan handien ondorioz, Euskal Herriko historian tragedia handien eragin duen gatazka armatua sortu zen. Bigarren Errepublikak Euskal gizartea berriztatzeko eta erreformak egiteko egindako prozesua eten egin zen, euren pribilegio-egoera arriskuan ikusi zuten klase eta talde sozialen erreakzio bortitzaren ondorioz.

Gerraren garrantzia historikoa

Gerrak garrantzi historiko handia izan zuen. Alde batetik, autoritarismo faxista eta demokrazia arteko gatazkaren adierazpena izan zen. Nazioartean dimentsio garrantzitsua izan zuen.

Bestalde, gerra sektorerik atzerakoienak eta erreakzionarioenak irabaztearen ondorioz, diktadura militarra ezarri zen 40 urtez.

Altxamendua eta gerraren fasea

Altxamendu militarra arrakasta lortu zuen Ara eta Nafarroan, baina Gipuzkoan eta Bizkaian porrot egin zuen. Gerra laburra izan zen, eta bi aldi izan zituen:

1. Gerra Gorria

1936ko udazkenera arte, Errepublika gobernuaren aginte-eremua Defentsa Junten eskutan gelditu zen. Zentzu-gobernu aginteen artean antolaketa eskasa zen, eta bitartekoak gutxi zeuden, batez ere errekete eta armadaren aurka. Matxinatuak Irun aldera jo eta kanpo-kontrola hartu ondoren, mendebaldera joan ziren.

2. Bigarren aldia: Eusko Jaurlaritza

Autonomia Estatutua onartu ondoren, eta frankistak Madrilen zentratzen ziren bitartean, Eusko Jaurlaritzak gerra gidatu zuen eta bizitzaz ardurarik hartu zuen Bizkaia, Eibar aldea eta Arratia ibarraren ipar-ekialdean. Gerrak eraginda, Eusko Jaurlaritzak alor askotan lan egin zuen:

• Gerra gidatu zuen.
• Polizia sortu zuen.
• Diru, posta eta abarrez ardurarik hartu zuen.
• EAJren kontrola dela eta, zenbait gizarte-iraultza saiakera eman ziren.
• Nazionalizazio eta kolektibizazio lanak egin ziren.
• Eliza zuen eragina ezagutu zen, eta normaltasunez hartu zen.
• Auzitegi errepublikanoak indartu zituen, nahiz eta erreprimenduzko ekintzak saihestea posible izan.
• Euskal armada sortu zuen.
• Bilbo babestu zuen, eta Arana kontraerasoari eman zion aurre.

Frankistak Madrilen porrot egin ondoren, ekin zieten gudari gogorrei. Materialaren mailan haien nagusitasuna askoz handiagoa zen. Haien taktikan garrantzi erabakigarria izan zuten aire bonbardaketek, infanteriari Ermua prestatzen eta izua zabaltzen.

Frankistak ekialdetik eta mendebaldetik egin zuten erasoa, eta bi hilabeteko tente-dei ondoren, Bilbon sartu ziren 1937ko ekainaren 19an. Bizkaia eta Gipuzkoa kontzertu ekonomikorik gabe geratu ziren, altxatuen aurka aritu zirelako.

Errepresioa eta ondorioak

Errepresioa oso gogorra izan zen, baita elizaren aurka ere. Eskatasun politikoak geratu ziren, eta disidentziaren aurkako jazarpena egin zen. Kultur indarrik gehienak ilik egin zituzten edo errepresaturik geratu ziren.

40ko hamarkadako gosearen urteak izan ziren, eta ekonomia gratuita egon zen hamarkada osoan.