1936ko altxamendua, errepresioa eta Euskal Estatutua

Altxamendu militarra eta gobernuaren erantzuna

Altxamendu militarra

Espainiako Errepublikak oso etsai boteretsuak zituen 1936rako. Frente Popularraren garaipenaren ondoren, Errepublikaren aurkako talde batzuek egoera horri amaiera ematea erabaki zuten, baita boterea estatu-kolpe baten bidez berreskuratzea. 1936ko otsaileko bozketen ondoren, irabazleek erreformak egiten hasi ziren berriro; horrek Gobernuaren aurkako erreakzio kontserbadorea eragin zuen. Gizarte-gatazkek gora egin zuten, eta indarkeria areagotu egin zen: atentatuak eta indar arerioen arteko enfrentamendu zuzenak izan ziren, eta orduan egoera gaiztotu egin zen. Sistema demokratikoa hondoratzeko, Mola jenerala buru zuen militar talde batek estatu-kolpe bat prestatu zuen. Asmo horri babesa eman zioten armadako ofizial batzuek, UMEk eta muturreko indar politikoek (falangistak, karlistak...). Sanjurjo jenerala izendatu zuten Errepublikaren aurkako proiektu horren buruzagi. Kolpea Melillan hasi zen uztailaren 17an. Hurrengo egunean, arrakasta izan zuen Protektoratuan, eta haraino joan zen Franco jenerala agintea hartzeko. Iberiar penintsulan, altxamendua zenbait jeneralen ekintzari esker nagusitu zen: Mola Iruñean, destakamentu militarrak, polizia-indar kide batzuk eta talde zibil armatuek (falangistak, erreketeak...) esku hartzea lortu zuten, eta indar errepublikanoei gailendu zitzaizkien.

Gobernuaren erantzuna

Errepublikako gobernuak zalantzaz eta motelkeriaz erantzun zion kolpeari; herriak armak eskatu zituen eta, azkenean, gobernuak amore eman behar izan zuen eta armak banatu zituen. Langileen miliziak eta Guardia de Asalto (ez armada) izan ziren errepublika defendatzera atera ziren lehenengoak. Kolpeak porrot egin zuen herriaren erresistentzia armatuari esker, eta gerra zibila luze eta odoltsu bilakatu zen. Espainia bi zatitan banatu zen: matxinatuen aldekoak eta Errepublikaren aldekoak. Matxinatuen Espainiak nekazaritza-eremu tradizionala eta zenbait hiri barne hartzen zituen, besteak beste:

• Gaztela-Leongo iparraldea
• Galizia
• Nafarroa
• Araba
• Aragoiko zati handi bat
• Andaluziako mendebaldea
• Balear Uharteak
• Kanariak
• Afrikako protektoradoa

Haren aldekoek beren burua nazional gisa definitzen zuten, eta Errepublikaren oso aurkakoak izateak batu zituen talde hauek: militar kontserbadoreak, falangistak eta karlistak, Elizako hierarkiaren zati bat, talde katolikoak eta monarkikoak, eta erreformen aurkakoak.

Erretaguardiako indarkeria

Indarkeria eta errepresioa oso bortitzak izan ziren atzealdean. Zona errepublikarietan, matxinatuak eta haien jarraitzaileak gogor jazarri zituzten, eta zapalketa-ekintzak eta erailketak izan ziren, sarritan kontrolik gabe. 1936ko azarotik 1936ko abendura bitartean, presoen 33 sacu izan ziren Madrilen, eta 2.000–2.500 pertsona inguru exekutatu zituzten hiriburuko kanpoaldean, aurretik epaiketarik egin gabe: biktimak sei hobi komunetan ehortzi zituzten, Paracuellos del Jarama herrian. Atxilotuak militarrak, falangistak, klerikoak, abokatuak, kazetariak, idazleak eta abar izan ziren; gerraren hasieratik zeuden atxilotuta, matxinadan parte hartzea egotzita edo haien ideologia zela eta.

Bartzelonako elizbarrutian, 1936ko irailera arte apaizak preso hartu eta hil egiten zituzten, inolako epaiketa-prozedurarik gabe. Irailetik aurrera, herri-auzitegiak sortu ziren, eta, horrela, berme juridiko minimo batzuk ezarri zituzten; apaiz eta erlijiosoentzako espetxe-zigor soilak ezarri ziren, oro har. Matxinatuentzat errepresioa ezinbesteko tresna izan zen boterea lortzeko, Errepublika suntsitzeko eta gizarte-mota berri bat ezartzeko. Etsaiak sarraskitzea izan zen lurraldeen okupazioaren premisa nagusia. Zenbait probintzietan gerra-kontseiluak erabili zituzten atxilotuak epaitzeko (berme juridikorik gabeko epaiketa azkarrak).

Errepublikaren alde eta altxamenduaren kontra egiten zutenei matxinada militarraren edo sedizioaren delitua aplikatzen zitzaien, eta zigor zorrotzak ezarri zitzaizkien. Horren ondorioz, milaka suntsitu egin ziren; hildakoak sarritan aparkatzailuz utzi edo hobi komunetan elkarrekin ehortzi zituzten. 1936ko abuztuaren 19tik aurrera, gerrak aurrera egin ahala, agintari nazionalek kontzentrazio-esparruak sortu zituzten gerra-presoentzat. 1940an, berriz, 280.000 inguruko preso zegoen. Presoak zelda gainean pilatzen ziren, eta diziplina bortitza, doktrinamendu etengabea eta osasun eta elikadura-baldintza txarrak pairatu behar izaten zituzten; horregatik hilkortasun handia izan zen.

Emakumeek berariazko indarkeria eta errepresioa pairatu zuten, biztanleria izuaren eta lotsaren bidez menderatzeko. Alde batetik, emakumeek sexu-indarkeria jasan zuten okupazioan eta atxilotze-guneetan (bortxaketak, tratu txarrak...), eta, bestetik, umiliazioak eta irainak pairatu zituzten, adibidez ilea kaskamotz moztea.

Euskal Estatutua

Lizarrako Estatutua

Euskaldun askok autonomia udal erakundeetatik bideratzea pentsatu zuten. Euskal mugimendu autonomista jarri zen martxan. Bultzatzaile nagusia EAJko Jose Antonio Agirre izan zen, Getxoko alkatea. Udalen mugimendu bat sortu zen autonomia eskuratzeko. Mugimendu honetan abertzaleak, karlistak eta katolikoak sartu ziren; hiri handietako udal-ordezkari errepublikanoek ez zuten parte hartu nahi izan. Horrela, Euskal Herriko alkateen batzorde bat eratu zuten eta Eusko Ikaskuntzari estatutu-proiektu bat egiteko eskatu zioten. Proiektuak lau probintziek (Nafarroa, Bizkaia, Gipuzkoa eta Araba) osaturiko Euskal Estatuaren oinarria zuen. Eusko Ikaskuntzak testua prestatu zuen 1931eko Konstituzioa aurkeztu baino lehen, eta horregatik zenbait muga gainditzen zituen eta eztabaida handiak eragin zituen.

Estatuak eskumen zabala aurreikusten zuen: Euskal Estatuaren kokapena Espainiako Errepublika Federalaren baitan kokatzen zen, probintziei barne autonomia zabalak emanez. Elebitasuna ezarri nahi zen eta kontzertu ekonomikoak finantzabide nagusi izan zitezkeen. Ezkerrekoen eta karlisten eta nazionalisten arteko eztabaida nagusia elizarekiko harremanei buruzkoa izan zen; proiektuak Vatikanoarekin harreman zuzenak izatea aurreikusten zuen (Vatikanorekin konkordatuak negoziatzeko ahalmena gordetzen zuen).

1931ko ekainaren 14an, Lizarrako zezen-plazan, estatutu-proiektua aurkeztu zen alkate karlista eta nazionalisten bilkura batean; gehiengo errepublikarra eta sozialista zituzten udalek ez zuten parte hartu. Udal-ordezkari gehienek onartu zuten eta irailean aurkeztu zuten Gorteetan. Baina Errepublikako Gorteetako diputatu gehienak errepublikanoak eta antiklerikalak izanik, atzera bota zuten estatutua, alor erlijiosoari buruzko arazoek eta Konstituzioa oraindik ez egoteak sortzen zuten desadostasunen ondorioz.

Batzorde kudeatzaileen Estatutua

Konstituzioa onartu ondoren, Gobernuak estatutu proiektu berria egiteko agindua eman zuen. Proiektua egiteko zeregina Diputazioetako batzorde kudeatzaileek hartu zuten; batzordeak ezkertiarrak zirela kontuan hartuta, hurrengo estatutuak Konstituzioaren espiritu laiko eta errepublikanoa kontuan hartu zuen. Testu berritik kendu egin ziren gatazka sortzen zuten puntuak: "Euskal Estatu" izena ezabatu egin zuten (Euzkadi jarri zuten), lurralde erakundeen ahalmena murriztu zuten eta eskumenek Konstituzioaren mugak errespetatzen zituzten, eta abar.

Gerraren bilakaera

Frente Popularraren kontrako armadaren altxamenduak erantzun desberdina izan zuen Euskal Herriko probintzietan: Araba eta Nafarroa altxamenduaren alde jarri ziren, eta Gipuzkoa eta Bizkaia, kontra. Nafarroa konspirazioaren gune garrantzitsua izan zen: bertako kapitain jeneralak, Emilio Mola, kolpe militarraren zuzendaritza hartu zuen eta karlistekin negoziatu zuen kausaren aldeko atxikimendua lortzeko. Karlistek beren talde paramilitarra antolatu zuten: erreketeak. Nafarroan, errepublikanoen kontrako jazarpena lehenengo egunetik hasi zen eta hiru mila pertsona baino gehiago fusilatu zituzten. Araban ere erreketeen ekarpena oso garrantzitsua izan zen. Gasteizen sindikatuak greba egin nahian saiatu ziren, baina ez zuten ezer lortu. Beraz, Araba eta Nafarroa lehenengo egunetik militar altxatuen kontrolpean geratu ziren.

Gipuzkoan eskuineko militar batzuk eta Loiolako kuarteletako soldaduen taldeak altxatu ziren, baina ezkerreko miliziek eta Guardia Zibilak erraz lortu zuten kolpeak porrot egitea. Bilbon altxamenduaren aldeko giroa eskasagoa zen eta militarrak ez ziren ausartu ezer egiteko. Nafarroa menderatu ondoren, Molaren tropa nazionalak eta erreketeak Gipuzkoa konkistatzera abiatu ziren. Gipuzkoako Defentsa Batzordeak (Izquierda Republicana, EAJ-PNV, ANV, CNT, PSOE eta Euzkadiko Komunistak) hartu zuen beren gain agintea. Abuztuaren amaieran, Nafarroako boluntarioek eta tropa nazionalek erasoa egin zuten, eta irailaren 4an Irun hartu zuten, mugaren irekiera itxiz. Irailaren 13an Donostia hartu zuten; Gipuzkoa ia osoa nazionalen eskuetan geratu zen, frontea Debako haranean kokatu zen. Bizkaiaren eta Gipuzkoaren arteko mendietan lubaki-lerro bat eraiki zuten nazionalen aurrerapena geldiarazteko.

Gipuzkoa erorita, Autonomia Estatutua adosteko negoziazioak azkartu egin ziren eta urriaren 1ean Gorteek onartu zuten. Urriaren 7an lehen Eusko Jaurlaritza sortu zen, Jose Antonio Agirrek zuzendua eta Errepublika defendatzen zuten joera politiko ugarik osatua. Botere politikoa aldatu zen eta Defentsa Batzarretatik Eusko Jaurlaritzara pasatu zen. Azaroan nazionalak Bizkaiko mugan presionatzen ari zirela ikusirik, Eusko Jaurlaritzak Legutioren kontrako erasoa agindu zuen, Gasteiz hartzeko bidea irekitzeko asmoz. Abenduan Legution porrot egin ondoren, herritarren defentsa gogorra zela eta, Bizkaiaren defentsa eta hiriburuaren babesa (burdinazko gerrikoaren kontrola) bihurtu ziren Eusko Jaurlaritzaren helburu nagusiak.

Iparraldeko kanpainia (1937ko martxotik urrira)

Madrilen erresistentzia ikusirik, Francok estrategia aldatu zuen eta hiriburua setiatzea erabaki zuen. Hurrengo helburua iparraldeko lurraldeak konkistatzea zen. Erasoak 1937ko martxoan hasi ziren, Mola jenerala bere tropak, Italiako tropen eta Alemaniako aire armadaren (Kondor Legioa) laguntzarekin Bizkaiaren kontra bidali zituenean. Itsasoan ere izan ziren buruz burukoak Euskal Armadaren eta matxinatuen artean (Matxitxako bataila, martxoaren 5ean). Nazionalek kostata egin zuten aurrera Bizkaiko orografia malkartsuagatik; horregatik, gerra egiteko era berri bat erabili zuten lehen aldiz, hegazkinen lehentasuna emanez (Otxandio, Durango, martxoaren 31n eta Gernika apirilaren 26an), herriak suntsituz eta biktima zibil ugari eraginez —lehen aldiz izan ziren bonbardaketa masiboak zibilen kontra.

Ekainean nazionalek Bilboko burdinazko gerrikoaren kontrako erasoa zuzendu zuten. Sistema ez zen espero zuten bezain eraginkorra izan. Gainera, nazionalek zein ziren gotorlekuaren punturik ahulenak bazekiten —Alejandro Goicoechea, gerrikoaren ingeniarien buruak, eta eskuindar klandestinoek emandako informazioari esker. Frontea apurtu zutenean, nazionalek Bilbo inguratu zuten eta Artxandatik behera hirira jaitsi ziren. Nazionalek Bilbo osoa hartu zuten. Gobernu errepublikarrak lantegi eta eraikuntza estrategiko guztiak suntsitzeko agindua eman zuen, etsaien esku gera ez zitezen, baina EAJk aginduari jaramonik egin ez eta nahiago izan zuen Bilboko eta bailarako azpiegitura zibil oso-osorik uztea.

Uztailaren hasierarako Bizkaia osoa nazionalen menpe zegoen eta Euskal Armada Kantabriara erretiratu zen. Euskal Armadako batailoiak tropa italiarren aurrean Santoñan errenditu ziren abuztuaren 24an Santoñako Hitzarmena sinatuta; hitzarmenaren arabera, gudari batailoiak errenditu egingo ziren erbestera joaten uzteko baimenaren truke, baina italiarrek ez zuten hitzarmena bete eta euskal gudariak atxilotu egin zituzten. Eusko Jaurlaritza Bartzelonan babestu zen, eta Katalunia ere nazionalen menpe geratu zenean, Frantziara erbesteratu zen. Horrela amaitu zen gerra Euskal Herrian; Euskal Armadako beste batailoiek borrokan jarraitu zuten Asturias erori arte.