1917tik 1931ra: krisia, grebak eta diktaduraren bukaera

1917ko krisia

Helburua: gauzak aldatzea — konstituzio-erreforma, erregearen partaidetza murriztu.

Egoera eta protesta orokorrak

Egoera txarra: 1mg-k egoera okertu. Protesta desberdinak: armada — militarren batzarrak; parlamentarioen batzarra; langileen grebak.

Militarren batzarrak

Militarren batzarrak sindikato antzekoak ziren; helburuak: euren egoera hobetzea eta parlamentarien pasibitateari amaiera ematea. Eskaerak: promozioetarako favoritismoaren desagertzea, antzinatasuna kontuan hartzea, soldata igoera.

Ondorioak (1917)

• Hauek deuseztatu nahi izan ziren eta estatu-kolpearen beldurrez onartu ziren neurriak.
• Botere zibilak armadaren aurrean ahul geratu ziren.

Parlamentarien batzarra eta grebak

Parlamentarien batzarra: konstituzioa aldatu nahi zuten; parlamentua itxita egon zen eta irekitzea eskatu zen; parlamentarioen batzarrak sortu ziren.

Ondorioak: indarrik gabe desegin ziren. Lortu zen Lligako bi kide gobernura sartzea.

Greba orokorra

Greba orokorra: sozialistak eta anarkistak izan ziren protagonistak. Valentzian trenbideetan hasi eta herrialde osora hedatu zen. Helburuetako bat prezioen murrizketa eskatzea izan zen.

Grebaren porrota: nekazal eremuetan arrakastarik ez, parlamentarioen batzarrak bat egin ez, armada herriaren aurka. Ondorioak: hildako eta atxilotu ugari.

Largo Caballero-ri heriotz zigorra ezarri nahi izan zioten, baina ez zen bete. Gobernu askoren aldaketak krisia areagotu zuen; anarkistak eta sozialistak banatu ziren; anarkismoa gora egin zuen. 21ean datozen gertakarietan anarkistek jendea hil; 21ean PCE sortu zen.

Alfonso XIII.aren erregealdia eta Primo de Rivera

Alfonso XIII.aren erregealdearen amaiera (1923–1931): Primo de Rivera (1923–1930).

Egoera nazional eta internacionala

Europa garaian demokrazia indartsuak ez ziren beti; horrek eragin zuen Primo de Riveraren diktadura.

Arrazoiak eta gertaerak

• Arrazoiak: txandakatzeek arrakasta ez izatea.
• Annualgo hondamena (1921): Espainiak galdu Marokon.
• Golpearena helburua: sistema parlamentarianoarekin amaitzea eta Maroko egoera konpontzea.
• Golpeak arrakasta izan zuen burgesiaren laguntzagatik eta langileen ezjakintasunagatik.
• Neurriak: 1876ko konstituzioa deuseztatu zuten eta legegilea desagertu egin zen.

Diktadura eta neurriak

Diktadura militarrak (1923–1925 inguruan indartsuago) eta gero neurriak zibilizatzearen aldekoak izan ziren; Alhucemaseko lehorreraketa 1925ean. Terrorismoaren eta nazionalismoaren aurkako neurriak hartu ziren; PCE eta CNT ilegalizatu ziren.

Oposizioa eta amaiera

Oposizioa: errepublikarrak, katalanen nazioaren ordezkariak eta intelektualak; zentsura zegoen. Diktaduraren amaiera gertatu zen erregearekin harremanak okertu zirenean; armadarekin ere arazoak egon ziren.

1929ean arazo sozialak eta grebak sortu ziren; 1930ean Primo de Rivera dimititu eta laster Parisen hil zen. Diktablanda gisa ezagutzen den etapa etorri zen, Damaso Berenguer buru zuela; neurri batzuk bertan behera utzi eta neurri zibilagoak sartu ziren.

Eginkizunetako batzuk: 1876ko konstituzioa berrezarri nahi izan zen, erregea eta diktadura lotu gabe uzteko asmoz. Gertakizunak errepublikaren aldeko mobilizazioak eragin zituen eta horrek eragin zuen erregealdiaren amaiera; 1931ko apirilean Errepublika ezarri zen.