1812ko Konstituzioa, Txandaketa eta Oposizioa XIX. mendean

Cádizko Gorteak eta 1812ko Konstituzioa

Independentzia Gerrak ondorio politiko garrantzitsuak izan zituen. Errege-familia Espainiatik kanpo zegoenez, matxinatu ziren eremuetan botere-hutsunea sortu zen. Eremu horietan tokian tokiko juntak eratu zituzten, eta, ondoren, Junta Zentral Gorena osatu zuten, Gobernu bakar bat eratzeko asmoz.

Junta Zentral Gorenak Gorteetarako deia egin zuen, eta Cádiz hirian bildu ziren, frantsesek okupatu gabeko hiri bakarra baitzen une hartan. Diputatuei dagokienez, gehienak ildo liberalekoak ziren; beste batzuk, aldiz, absolutistak ziren (“morroiak” deituak), Fernando VII.aren itzulera eta Antzinako Erregimenari eustea baino ez baitzuten nahi.

1812ko Konstituzioa: “La Pepa”

Gorte horiek 1812ko Konstituzioa onartu zuten, Espainiako lehen konstituzio liberala. Bertan, liberalismo politikoaren oinarrizko printzipioak jaso ziren, hala nola:

• Subiranotasun nazionala (erregearen eta herriaren artean partekatua).
• Botere-banaketa (legegilea Gorteen eta erregearen esku, betearazlea erregearen esku, eta judiziala auzitegien esku).

Konstituzio oso aurrerakoia izan zen bere garairako; esaterako, gizonen sufragio unibertsala (zeharkakoa) ezarri zuen. 1812ko martxoaren 19an aldarrikatu zen, San Jose egunean, eta horregatik “La Pepa” izenaz egin zen ezagun. Konstituzioarekin batera, erreforma ugari onartu zituzten Antzinako Erregimena desegiteko helburuarekin.

Berrezarkuntzako Txanda Baketsua eta Ustelkeria

Berrezarkuntzaren sistema politikoaren oinarria bi alderdi politikoren esku gobernatzeko ardura uztea izan zen. Biek monarkia konstituzionala onartzen zuten, eta modu itxuraz baketsuan txandakatzen ziren boterean (turnismoa).

Bi Alderdien Txandakatzea: Kontserbadoreak eta Liberalak

• Alderdi Kontserbadorea: Elizaren eta gizarte-ordenaren defendatzaileak ziren, Antonio Cánovas del Castillo buru zutela.
• Alderdi Liberala: Gizarte-erreforma garrantzitsuak bultzatu zituzten haiek zuzendutako gobernuetan, eta, besteak beste, gizonezkoen sufragio unibertsala onartu zuten (1890), Práxedes Mateo Sagasta buru zutela.

Hauteskunde Ustelkeria: Jauntxokeria eta Puxerazoa

Kontserbadoreek eta liberalek gobernua monopolizatu ahal izan zuten hauteskunde-ustelkeria hedatuari esker. Sistemak honela funtzionatzen zuen: lehenik, erregeak gobernua osatuko zuen alderdia aukeratzen zuen, eta, ondoren, hauteskundeetarako deia egiten zen emaitza hori berresteko.

• Jauntxokeria (Kazikismoa): Landa-eremuetan, tokiko boteretsuek (jauntxoek) nekazariak behartzen zituzten Gobernuari komeni zitzaion alderdiari botoa ematera.
• Hauteskunde-iruzurra (Puxerazoa): Hirietan, jauntxoek eragin txikiagoa zutenez, botoak zuzenean manipulatzen ziren (puxerazoa), hauteskundeetako emaitzak espero zirenak ez baziren (adibidez, hildakoen izenean botoak emanez edo aktak faltsutuz).

Restaurazioko Sistemaren Oposizioa

Txandaketa sistemak hiru talde politiko nagusi uzten zituen gobernutik kanpo: anarkistak, sozialistak eta nazionalistak.

Anarkismoa eta CNT Sindikatua

Anarkistak 1868ko Iraultzaren ondoren agertu ziren Espainian, batez ere Katalunian eta Andaluzian errotuz. Ekintza bortitzak eta atentatuak (“ekintza zuzena”) erabili zituztenez, jazarpen gogorra pairatu zuten. 1910ean Lanaren Konfederazio Nazionala (CNT) sindikatua sortu zuten, Espainiako sindikatu garrantzitsuenetako bat bilakatuko zena.

Sozialismoa: PSOE eta UGT

Sozialisten buruzagi nagusia Pablo Iglesias Posse izan zen. 1879an Espainiako Langile Alderdi Sozialista (PSOE) sortu zuen. Urte batzuk geroago, 1888an, Langileen Batasun Orokorra (UGT) sindikatua sortu zuten, PSOEri estuki lotuta egon zena.

Mugimendu Nazionalistak

Estatu zentralizatuaren ereduaren aurka, hainbat alderdi nazionalista sortu ziren. Bereziki Katalunian, Euskadin eta Galizian hartu zuten indarra. Adibide esanguratsuak dira:

• Euskadin: Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ-PNV), Sabino Aranak sortua 1895ean.
• Katalunian: Lliga Regionalista, 1901ean sortua.