Lehen hezkuntza mailako Latina ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Latinismoak eta latindar esamoldeak — azalpenak

3–29: Esamoldeak eta jatorria

3. AB ILLO TEMPORE: hartaz geroztik. Ab preposizioaz eta ille/illa/illud erakusleaz eta tempus/temporis izenaren ablatibo kasuaz osatuta dago.
4. AD KALENDAS GRAECAS: literalki “greziar kalendak arte” esan nahi du; hau da, zerbait inoiz ez gertatuko dela adierazteko erabiltzen da (Grezian ez baitziren kalendak existitzen). Ad preposizioaz eta Kalendae-arum eta graecus/a/um hitzen akusatibo kasuaz dago osaturik.
5. AGENDA: hitz honen jatorria agendus da, hau da, “egin behar diren gauzak” adierazten dituen forma femeninoan; hau bera agere aditzaren gerundioa da.
6. ALEA IACTA EST: literalki “dadoa botata dago” esan nahi du. Era berean, “zortea botata dago” esamoldearekin

Arantxa Urretabizkaiaren Ibilbidea eta Datuak

Donostiako Egia auzoan, 1947an jaiotako Arantxa Urretabizkaiaren literatura 60ko eta 70eko hamarkadetako berpizkundearekin batera garatu zela esan daiteke.

Hastapenak eta Formakuntza

Hamahiru urte zituela idazkari ofizioa ikasten hasi zen. Hamaseirekin bulego batean lanean ari zela, erizaintza ikasketak egin zituen. Ostean, eta beti ere lanean zebilela ikasten ari zela, Historian lizentziatu zen.

Kazetaritza eta Euskaltzaindia

1977an kazetaritzaren munduan murgildu zen, eta huraxe du lanbide ordutik. Hainbat komunikabidetan jardun du, besteak beste:

• Egin egunkaria
• Deia
• Diario Vasco
• ETB

2001ean Rikardo Arregi saria lortu zuen. Gaur egun, Euskaltzaindiko kide da.

Literatura Ibilbidea

Urretabizkaia Lur taldearen...

Joxean Artze Agirre

Joxean Artze Agirre,[1] zenbaitetan JosAnton edo Joxe Anton izenekin edo Hartzut eta Hartzabal ezizenekin ere ageri dena (Usurbil, Gipuzkoa, 1939ko apirilaren 6a), euskal idazlea eta txalapartaria da, Artze anaietako bat.

Bizitza

Batxilerra amaitu ondoren, Ingalaterrara joan zen, eta zenbait urtez Euskal Herritik kanpo bizi izan zen. Harakin moduan lan egin ondoren, 1966an Euskal Kantagintza Berria mugimenduaren baitan Ez Dok Amairu taldearen sortzaileetako bat izan zen, Mikel Laboa, Xabier Lete, Benito Lertxundi, Lourdes Iriondorekin batera. Bere anaia Jesus Marirekin txalaparta jo zuen. 1969an, Ez Dok Amairu taldeko hainbat kiderekin Baga, Biga, Higa ikuskaria prestatu zuen. Horrez gain, ikus-entzunezko ekitaldiak ere prestatu...

Poesia Epikoa Erromatar Literaturan

Poesia epikoaren helburu nagusia errege eta buruzagien ekintza heroikoak kantatzea eta goratzea zen.

Erromako Lehen Poema Epikoak

Latinezko lehen poema, K.a. III. mendean, Livio Andronikok idatzi zuen: Homeroren Odisea lanaren itzulpena (*Odusia*). Helburu didaktikoarekin egin zuen, bere ikasleei erakusteko.

• Nevio: Bellum Poenicum. Erroma eta Kartagoren arteko gerrak kontatzen ditu. Itzulpena ez, Erromaren historiari lotutako lana da.
• Ennio: K.a. III./II. mendeetan, Annales idatzi zuen. Erromaren historia bertsoz kontatzen du, ekintzak kronologikoki (Erroma sortu zenetik idazlearen garaira arte).

Lan hauek izan ziren erromatarrek ezagutu zituztenak K.a. I. mendean Eneida agertu zen arte.

Virgilio Maro (K.a. 70-19)

Erromatar Familia: Egitura eta Ohiturak

"Gens" eta "Familia" kontzeptuak

Antzinako Erroman, "gens"-a familia handi baten modukoa zen. Talde politiko, erlijioso eta familiarra zen, eta kideek arbaso komun baten ondorengotzat hartzen zuten beren burua. Arbaso hori gurtu egiten zuten eta izen komun bat partekatzen zuten.

"Familia", aldiz, "pater familias"-en agindupean komunitatean bizi zen pertsona taldeari deitzen zitzaion.

"Pater Familias" eta "Matrona": Rolak eta Boterea

"Pater familias"-ak "patria potestas" izeneko botere absolutua zuen familia osoaren gainean. Seme-alabarik ez bazuen, oso ohikoa zen Erroman norbait semetzat hartzea, eta hori bi modu hauetan egin zitekeen:

• Adoptio: "Pater familias"-ak bere komunitatean bertan zegoen pertsona bat

Antzerkia Erroman (K.a. III. mendea)

Kristo aurreko III. mendean, Greziatik ekarritako tragediak eta komediak latinera itzuliak izan ziren, baina Greziako giroan eginak. Mende horretan, erromatarrak beren antzerki propioak egiten hasi ziren, baina arrakasta gutxirekin. Horregatik, Greziako komediekin jarraitu zuten (fabula palliata).

Tragedia vs. Komedia

• Tragediak: Arrakastarik ez. Zergatiak:
  • Norberaren atsekabeak plazaratuak ikustea ez zitzaien gustatzen.
  • Hizkera jasoa zen, eta herri xumeek ez zuten ulertzen.
• Komediak: Nahiago zituzten. Gaiak: amodioak, istorioak... Hizkera ulergarriagoa.

Komediak bakarrizketa batekin hasten ziren, non iragana, momentua eta etorkizuna kontatzen ziren. Pertsonaiak berdinak ziren obretan, ohikoenak: emagaldua, gazte...

Jaiotza eta gaztaroa

Tomas Akinokoa Roccasecca gazteluan jaio zen 1225ean, Akino Italiako herritik hurbil, eta han igaro zituen bere bizitzako lehen bost urteak. Haurra zelarik, oblatu sartu zen Montecassinoko beneditar abadetxean, eta hantxe hasi zituen ikasketak:

• gramatika
• erretorika
• dialektika
• aritmetika
• geografia
• musika
• astronomia

Ikasketak eta ibilbidea

1239an, Napoliko Unibertsitatean sartu zen; artea eta teologia ikasten ari zela, Aristotelesen idatziak ezagutu zituen (batez ere logikari buruzkoak). Han domingotarren ordenako kideak ezagutu zituen, eta ordena horretako kide egin zen 1244an.

Erabaki hura ez zen bere gurasoen gustuko izan; haiek eliza-kargu garrantzitsu bat izan zezan nahi zuten, eta jaioterriko gazteluan urtebete giltzapetuta eduki...

Belaunaldi Galdua (The Lost Generation)

Belaunaldi Galdua I. Mundu Gerraren ondoren Estatu Batuetan sortutako idazle taldea izan zen, Parisen bizi izan zena gehienbat.

• John Dos Passos

  Eleberrigilea izan zen. Portugaldar jatorrizko abokatu aberats baten semea. Bere lan nagusiak:

  • Hiru Soldadu eleberria.
  • Manhattan Transfer eleberri ospetsua.
  • Geroago, USA trilogia, non New York hiria eta bertako etorbide, plazak eta abar deskribatzen dituen.
  • Trilogiaren ondoren, beste apalago bat kaleratu zuen: Columbiaren Barrena.
  • Beste eleberri batzuk: Gizon Gazte Baten Abenturak, Number One eta The Grand Design.

  Dos Passos 1970ean hil zen.

• F. Scott Fitzgerald

  Aitonari esker bere ikasketak bukatu ahal izan zituen eta unibertsitatea ezagutu. Bere emaztea eskizofreniaz hil

Esopo: Esopo, K.a. V. mendean bizi izan zen alegia idazle bat izan zen. Baliteke esklabua izatea. Alegiak kontakizun laburrak dira, helburu didaktikoa dutenak, mezu etiko bat aditzera ematen dutenak. Protagonistak hitz egiten duten animaliak izaten dira. Baina protagonistak abereaz gain, gizaki eta jainkoak ere izan zitezkeen. Prosan idatzitakoak izan daitezke, baita bertso sorta baten itxura hartu ere. Gehienetan ikaskizun batekin amaitzen dira. Ikaskizuna bertsotan egon ohi da buruz ikas dadin.

Apolodoro: Apolodoro I-II. mendean bizi izan zen idazle bat izan zen. Ez dakigu asko bere bizitzari buruz, ez ditugu zehaztapen asko. Bere obra nagusia Biblioteka mitologikoa da. Obra honek, Grezia mitologia klasiko eta legenda heroikoak biltzen ditu....