Lehen hezkuntza mailako Kimika ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

1. But-3-en-ol: Erreakzio Organikoak

• a) Eliminazioa:
  CH₂=CH-CH₂-CH₂OH + H₂SO₄ / beroa → CH₂=CH-CH=CH₂ (buta-1,3-dienoa) + H₂O
• b) Adizioa:
  CH₂=CH-CH₂-CH₂OH + HCl → CH₃-CHCl-CH₂-CH₂OH
• c) Oxidazioa:
  CH₂=CH-CH₂-CH₂OH + KMnO₄ → CH₂=CH-CH₂-COOH (azido but-3-enoikoa)
• d) Kondentsazioa (esterifikazioa):
  CH₂=CH-CH₂-CH₂OH + CH₃-COOH → CH₃-COO-CH₂-CH₂-CH=CH₂ + H₂O (etanoato de but-3-eniloa)

2. Konposatu Organikoak eta Isomeria

• a) Posizio-isomeria:
  1º: 2-metil-1-butenoa
  2º: 3-metil-2-butenoa
  3º: 3-metil-1-butenoa → Posizio-isomeria
• b) 2. konposatuaren erreakzioa (adizioa):
  CH₃-C(CH₃)=CH-CH₃ + HBr → CH₃-CH(CH₃)-CHBr-CH₃
• c) Eliminazio-erreakzioa:
  CH₃-CH(CH₃)-CHOH-CH₃ —(H₂SO₄)→

Materiaren Teoria Zinetikoa

Materiaren agregazio-egoeren propietateak azaldu nahian, James C. Maxwell (1831-1879) eta Ludwig E. Boltzmann (1844-1906) fisikari ospetsuek teoria zinetikoa garatu zuten. Teoria zinetikoak materiaren hiru agregazio-egoeren portaera azaltzen du:

• Materia guztia partikulaz osatuta dago.
• Materia osatzen duten partikulak etengabe mugitzen dira.
• Materia osatzen duten partikulen arteko loturak sendoak edo ahulak izan daitezke, agregazio-egoeraren arabera.
• Agregazio-egoeraren arabera, partikulak askatasun handiagoz edo txikiagoz mugituko dira. Zenbat eta arinago higitu, orduan eta altuagoa izango da substantziaren tenperatura.

Solidoak

Edozein solidotan ikusten dugun ezaugarri nagusia zurruntasuna da. Baina, zergatik da hori horrela?...

Uraren propietateak eta funtzio biologikoak

Urak propietate eta funtzio ugari ditu:

Disolbagarritasuna

Urak ondo disolbatzen ditu substantzia polarrak. Substantzia ez-polarrek edo hidrofobikoek elkartzeko joera dute eta pasarteak sortzen dituzte urarekin. Disolbatzaile gisa, urak honako hau ahalbidetzen du:

• Disolbatuta dauden substantziak garraiatzea eta barreiatzea.
• Mintzak sortzea.
• Erreakzio metabolikoak gertatzea.

Kohesioa eta atxikidura

Kohesioa molekula berdinen arteko loturak sortzeko gaitasuna da; atxikidura, berriz, molekula desberdinen artean loturak sortzeko gaitasuna. Hidrogeno-loturei esker, uretan kohesioa eta atxikidura beste likido batzuenak baino handiagoak dira, eta garrantzitsuak dira:

• Landareetan, kapilaritatez izerdia garraiatzeko.

Erradio atomikoa (atomoaren tamaina)

• Talde berean: Zenbat eta zenbaki atomiko (Z) altuagoa izan, orbita gehiago ditu; beraz, erradioa handiagoa da.
• Periodo berean: Zenbat eta Z altuagoa izan, karga nuklearra handiagoa da; beraz, elektroiak erakarriago daude eta atomoa txikiagoa da.

Ionizazio-energia (IE)

Atomo bati elektroi bat (e⁻) galtzeko eman behar zaion energia da.

• Talde berean: Zenbat eta Z altuagoa izan, orbita gehiago ditu; beraz, azken elektroia nukleotik urrutirago dago eta errazagoa da kentzen. Hau da, ionizazio-energia txikiagoa da.
• Periodo berean: Zenbat eta Z altuagoa izan, karga nuklear handiagoa da; beraz, azken elektroia kentzen zailagoa izango da erakarriago dagoelako. Hau da, ionizazio-energia handiagoa da.

Elektronegatibitatea

Atomo...

Elementu Kimikoak eta Atomoaren Egitura

Atomoaren Oinarrizko Kontzeptuak

Atomo-zenbakia (Z)

Atomoen protoi kopuruari deritzo. Zenbaki horrek baldintzatzen du atomoa zer motatakoa den.

Masa-zenbakia (A)

Masa-zenbakiak nukleoan dagoen partikula kopurua adierazten du (neutroiak + protoiak).

Ioiak: Karga Elektrikoa

Atomoak kargaren ikuspuntutik neutroak dira; hau da, ez dute karga elektrikorik, atomo batek kopuru berean dituelako karga positiboak (protoiak) eta karga negatiboak (elektroiak).

Atomoak elektroi bat galdu edo jasotzerakoan, hau da, atomoa kargatuta dagoenean, ioi deitzen zaio partikula multzoari. Kargaren zeinuaren arabera, ioi positiboak eta ioi negatiboak daude:

• Ioi Positiboak edo Katioiak

  Elementu baten atomo bakoitzak elektroi bat edo gehiago

URA

EGITURA

Materia eta Sistemak

Materia espazioan leku bat hartzen duen eta masa duen guztia da.

Sistema materiala espazio zati batean dagoen materia zati espezifiko bat da, materia hori aztertzeko hartzen duguna.

Substantzia puruak

Substantzia puruak bere hedadura osoan konposizio kimiko zehatza duen materia homogeneoa da, eta propietate bereizgarri batzuei esker identifika dezakegu.

Elementuak eta konposatuak

Elementu kimikoak substantzia bakunagoetan deskonposatu ezin diren substantzia puruak dira.

Konposatu kimikoak prozesu kimikoen bidez substantzia bakunagoetan deskonposa daitezkeen substantzia puruak dira.

Nahasteak

Nahasteak konposizio aldakorreko sistema materialak dira, metodo fisikoen bidez bereiz daitezkeen bi substantzia puruk edo gehiagok osatuak....