XIX-XX. Mendeko Ekonomia eta Gizarte Eraldaketak

Ekonomia-Aldaketak: XIX. eta XX. Mende Hasiera

Garai honetan, ekonomia-arloan aldaketa sakonak gertatu ziren, produkzioa, garraioa eta merkataritza eraldatuz.

Nekazaritza Hobetzea

Nekazaritza-jarduerek hainbat eragileren ondorio mesedegarriak izan zituzten. Ongarri kimikoak eta pentsuak fabrikatzeak nekazaritzaren eta abeltzaintzaren etekinak igo zituen. Elektrizitatez, gasolinaz edo gasolioz eragindako makina berriek lana erraztu zuten.

Janariak kontserbatzeko teknika berriak asmatu ziren, hala nola:

• Pasteurizazioa
• Ontziratzea
• Izoztea

Garraioa garatzeak, berriz, ekoizpenak leku batetik bestera eramatea erraztu eta bizkortu zuen.

Garraioak eta Komunikazioak Hobetzea

Garraiobideek itzelezko hazkundea izan zuten. Elektrizitatea trenbideetan, tranbietan eta metroetan erabili zen. Eztanda-motorrak automobilen sorrera eta nabigazioaren hobekuntza bultzatu zituen, eta hegazkingintza ere hasi zen.

• Wright anaiek lehen hegaldia egin zuten 1903an.
• Louis Blériotek Mantxako kanala zeharkatu zuen lehenengoz 1909an.

Gainera, Panamako kanala irekitzeak (1904) Ozeano Atlantikoaren eta Barearen arteko distantziak eta garraio-kostuak murriztu zituen. Trenbideak hedatu ziren, eta horren ondorioz, AEB mendebalderantz eta Errusia ekialderantz zabaltzea erraztu zen.

Komunikazioek aurrera egin zuten asmakuntza hauei esker:

• Telefonoa (Meucci, 1871)
• Fonografoa (Edison, 1877)
• Zinematografoa (Lumière anaiak, 1895)
• Irratia (Marconi, 1906)

Merkataritza Hedadura eta Berrikuntzak

Gero eta handiagoa zen produkzioa saltzeko, barne-merkataritza bultzatu zen. Merkataritza-mota berriak sortu ziren, batez ere AEBko eta Europako hiri handietan.

Salmentak bultzatzeko teknikak hedatu ziren:

• Publizitatea
• Posta bidezko salmenta
• Beherapenak (merkealdiak)

Nazioarteko merkataritza mundu osora zabaldu zen, garraioak hobetzeari eta industriako ekoizpena hazteari esker.

Kapitalismo Handiaren Goraldi eta Ezaugarriak

Makina berriak eta fabrikak finantzatzeko kapital handiak behar izateak sistema kapitalistaren beste fase bat sortu zuen: kapitalismo handia. Enpresak eta finantzak biltzea izan zen aldi horren ezaugarri nagusia.

Enpresen arteko lehia ezabatzeko eta merkatua menderatzeko, enpresak biltzea proposatu zen. Enpresak biltzeko mota nagusiak hauek izan ziren:

• Kartela
• Trusta
• Holdinga (edo finantza-sozietatea)

Finantzak edo kapitalak biltzeak banku handiak sortzea eragin zuen. Banku horiek enpresekin zituzten loturak areagotu zituzten, kredituak emanez edo enpresa horien akzioak erosiz.

Demografia eta Gizarte-Aurrerapenak

Garai honetan, biztanleriaren bilakaerak eta gizarte-mugimenduek aurrerapen garrantzitsuak ekarri zituzten.

Biztanleriaren Hazkundea eta Emigrazioa

Europako biztanleria 1870 eta 1914 artean 300 milioitik 440 milioira igaro zen. Horren ondorioz, kanporako emigrazioa nabarmen hazi zen, hasieran Erresuma Batuari, Irlandari eta Eskandinaviari eragin ziena, eta geroago Europa osoari.

Emigranteen jomuga nagusiak hauek izan ziren:

• AEB
• Latinoamerika
• Australia
• Zeelanda Berria

Garraioak hobetzeak eta merkatzeak, eta gobernuek ematen zituzten erraztasunek, emigrazioaren alde jokatu zuten.

Langile Mugimenduaren Bilakaera

Langile-mugimenduek kide gehiago bereganatu zituzten, estatuek biltzeko askatasuna onartu eta langile-elkarteak legeztatu zituztenean. Langile-alderdi politikoak sortu ziren; Alemaniako Alderdi Sozialdemokrata izan zen lehena eta indarrik handienekoa.

Helburua aginte politikoa eskuratzea eta erreforma demokratikoak eta sozialak bultzatzea zen. Parisen Internazional Sozialista sortu zen, Langileen internazionalismoa berreskuratu nahian.

Bertan marxista puruak eta errebisionistak zeuden. Hauek agintea iraultzaren bidez edo hauteskundeetan parte hartuz lortzearen aldekoak ziren, eta kapitalismoa, inperialismoa eta gerra gaitzetsi zituzten.

Demokrazia eta Gizarte Aurrerapausoak

Mendebaldeko herrialdeetan, langile-mugimenduaren eta ezkerreko alderdien presioari esker, demokraziak aurrera egin zuen eta proletarioen egoera hobetu zen. Sistema demokratikoek, gizonezkoen sufragio unibertsalean oinarrituta, bidea egin zuten Mendebaldeko Europan eta AEBetan.

Gainera, emakumezkoen botoa eskatzen zuten mugimendu sufragistak agertu ziren. Hala ere, leku gutxitan lortu zuten nahi zutena, besteak beste:

• Wyoming estatuan (AEB)
• Zeelanda Berrian
• Australian
• Finlandian
• Norvegian

Proletarioek aurrerapenak erdietsi zituzten lanaren eta ekonomiaren eremuetan:

• Lan arloan: Alemaniak, Frantziak eta Erresuma Batuak aurreko gehiegikeriak ezabatzeko legeak egin zituzten, laneguna arautu eta gizarte-babeserako neurriak onartu zituzten.
• Ekonomia arloan: Masa- eta serie-produkzioak ondasun askoren prezioak merkatu zituen. Horren ondorioz, proletarioak kontsumitzaile bihurtu ziren eta haien bizi-maila igo zen.