XIX. Mendeko Espainia eta Euskal Herria: Historia eta Ekonomia

Mendizabalen Desamortizazioa eta Eredu Liberala

Kokapena: Historiko-juridikoa eta gai ekonomikoa.

Azterketa: Testua bi atal nagusitan banatzen da: lehen paragrafoan desamortizazioaren definizioa eta onurak azaltzen dira; bigarren paragrafoan, Maria Kristina erreginaordeari egindako eskaera jasotzen da.

Iruzkina eta Testuinguru Ekonomikoa

• Isabel II.aren erregetza: Garaiko aldaketa ekonomikoak ezagutzea ezinbestekoa da testua ulertzeko.
• Modernizazioa: Espainia modernizatzeko eta industrializatzeko eredu liberal kapitalista ezarri behar zen.
• Demografia eta Merkatua: Biztanleria hazi zen eta nekazariak hirietara mugitu ziren. Industrializaziorako merkataritza-trafikoan askatasuna eta barne-merkatu baten sorkuntza beharrezkoak ziren. Barne-merkatuaren garapena motela izan zen garraio-sistema eskasagatik eta barne-eskari baxuagatik. Kanpo-merkataritzan, herrialde azpigaratua zenez, neurri protekzionistak (arantzelak) ezarri ziren. Gobernu aurrerakoiek moneta eta banku sistemak egokitu zituzten modernizazio eskaerei erantzuteko.
• Garraiobide-sarea: Trenbideak iraultza ekarri zuen pertsonen eta merkantzien garraioan, barne-merkataritzari lagunduz. Espainiara berandu iritsi zen kapital falta eta atzerapen teknikoagatik (1855eko Trenbidearen Lege Orokorra).
• Nekazal munduko aldaketak: Desamortizazioek Elizaren ondasunak merkatu askera atera zituzten, jabetza pribatua sustatuz. Cadizko Gorteek (1813-1815) bultzatu zuten prozesu hau lehen aldiz, maiorazkoak eta jaurerriak ezabatuz.
• Mendizabal eta Madoz: 1836an Juan Alvarez Mendizabalek Desamortizazio Dekretua sortu zuen Lehen Gerra Karlista finantzatzeko eta zor publikoa ordaintzeko. Geroago, 1855ean, Madozen desamortizazioak jabetza kolektibo guztiak salgai jarri zituen.
• Epe luzerako ondorioak: Nekazaritza-produkzioa handitu zen eta burgesia lurjabe bihurtu zen, baina herri-lurrak galdu ziren eta polarizazio soziala handitu zen.

Burdinbideen Lege Orokorra eta Garraio Iraultza

Kokapena: Historiko-juridikoa eta gai ekonomikoa.

Azterketa: Bi atal nagusi ditu: sarrera (Isabel II.aren eta Gorteen arteko erabakia, 4. eta 6. artikuluak) eta parte-hartzaileentzako laguntzak eta abantailak (8., 19., 20. eta 30. artikuluak).

Iruzkina: Trenbidearen Hedapena

• Ekonomia Liberala: Industrializazio bidean sartzeko aldaketa ekonomiko sakonak behar ziren.
• Demografia eta Garraioa: Biztanleriaren hazkundeak eta hirietarako migrazioak garraio-sarea hobetzea eskatzen zuten. 1855eko Legeak estatuaren eta partikularren ekintzak uztartu zituen, kontzesioak enpresa pribatuei emanez.
• Eraikuntza Faseak: Lehen lineak Bartzelona-Mataro (1848) eta Madril-Aranjuez (1851) izan ziren. 1855etik aurrera, lege berriak abiadura azkartu zuen.
• Euskal Herriko egoera: 1856tik aurrera Madril-Irun eta Tutera-Bilbo lineak hedatu ziren. 1865-1879 artean, mineralak esportatzeko meatze-trenbideak eraiki ziren.
• Arazoak: Europarekiko komunikazio zaila (zabalera desberdina), material merkeak eta etekin txikiak. Atzerriko materialak erabiltzeak espainiar enpresei ez zien etekinik utzi.

1876ko Uztailaren 21eko Legea eta Foruen Abolizioa

Kokapena: Historiko-juridikoa eta gai politikoa.

Azterketa: Sarrera (Gorteak eta Alfontso XII.a) eta artikuluak biltzen ditu.

Iruzkina: Foru Sistemaren Krisia

• Foruen Garrantzia: Euskal Herriko lege-bilduma eta ohiturak ziren, zerga-erregimen berezia eta soldadutza-salbuespena bermatzen zutenak.
• Gatazka Liberala: Borboien zentralismoak eta liberalismoak foruen aurkako jarrera hartu zuten, estatuaren berdintasuna aldarrikatuz.
• Gerra Karlistak: Dinastia gatazkak (Isabel II.a vs Karlos Maria Isidro) foruen defentsarekin nahastu ziren. 1839ko Bergarako Itunaren ondoren, foruak indargabetzeko prozesua hasi zen.
• 1876ko Legea: Bigarren Gerra Karlista amaitzean, Canovasen gobernuak foruak ofizialki indargabetu zituen, estatuaren agintea areagotuz.
• Kontzertu Ekonomikoak: 1878an ezarri ziren, Euskal Herrian nolabaiteko autonomia ekonomikoa (kupoa) mantentzeko.

1876ko Konstituzioa eta Berrezarkuntza Sistema

Kokapena: Historiko-juridikoa eta gai politikoa.

Azterketa: Sarrera (Alfontso XII.a eta Gorteak) eta artikuluak.

Iruzkina: Canovasen Sistema Politikoa

• Testuingurua: 1868ko Iraultza ("La Gloriosa"), Amadeo I.aren porrota eta Lehen Errepublika ezegonkorraren ondoren, Alfontso XII.a errege aldarrikatu zen.
• Oinarriak: Subiranotasun partekatua (Koroa eta Gorteak) eta txandakatze sistema (Alderdi Kontserbadorea eta Alderdi Liberala).
• Kazikismoa: Hauteskundeak manipulatzeko ezinbesteko tresna zen, boterea modu hierarkizatuan kontrolatuz.
• Gobernuak: Canovasek (1875-1880) sistema berriaren oinarriak ezarri zituen. 1885ean erregea hil zenean, El Pardoko Ituna sinatu zen Maria Kristina erreginaorde izendatzeko.

Industrializazio Prozesua eta Faseak

Industrializazioa Espainian eta Bizkaian

Industrializazioa berandu iritsi zen eta batez ere Bizkaian, Katalunian eta Madrilen garatu zen. Bizkaian burdingintza, metalgintza eta ontzigintza nabarmendu ziren, Bessemer bihurgailuari esker (1855).

Langileen Baldintzak

Langileek bizi-baldintza oso gogorrak zituzten: soldata baxuak, segurtasun falta, higiene eskasa eta elikagai garestiak. Horrek guztiak epidemiak eta gaixotasunak eragin zituen.

Industrializazioaren Faseak Euskal Herrian

1. 1. fasea (1841-1855): Aduanak kostaldera mugitu ziren eta lehen labe garaiak sortu ziren (Santa Ana eta Nuestra Señora de la Merced).
2. 2. fasea (1855-1872): Bessemer bihurgailuarekin altzairuaren ekoizpen masiboa hasi zen. Britainia Handiarekiko merkataritza indartu zen.
3. 3. fasea (1872-1876): Bigarren Gerra Karlistak jarduera ekonomikoa oztopatu zuen.
4. 4. fasea (1876-1919): Hedapen handia. Bilboko Burtsa sortu zen eta protekzionismoa indartu zen. Lehen Mundu Gerrarekin esportazioek gora egin zuten eta etekinak industrian inbertitu ziren.