Prosa didaktikoa, erlijiosoa eta moralizatzailea Erdi Aroan

Prosa didaktikoa, erlijiosoa eta moralizatzailea

Erdi Aroan termino nagusiak Jainkoa eta erregea ziren. Literatura guztiak asmo moralizatzailea zuen, eta gizarte egozentriko baten erantzuna zen. Jarduera erlijiosoa eta literarioa erlijio-nukleoen inguruan biltzen ziren.

• Erlijiositatea: jainkotasunarekiko devozioaren sentimendua.
• Moralizazioa: kristautasunaren balio etikoak iritzian eta portaeran eragiteko orientazioa.
• Didaktismoa: balio etiko eta moralak ulergarri bihurtzen dituena.

Generoak eta errekurtsoak

Lau genero didaktiko daude:

• Fabula: animalia pertsonifikatuek protagonizatutako narrazioa, moral-irakaspen bat transmititzen duena.
• Exemplum: moral-irakaspen bat argitzen duen ipuina.
• Sermoia: preceptu moralei eta doktrinalei buruzko azalpen ahozkoa.
• Poema didaktikoa: preceptu doktrinal eta moralak memorizatzeko helburuarekin idatzitako poesia.

Errekurtso retorikoak ere erabiltzen ziren arreta erakartzeko (galdera retorikoa, sententzia, moral-irakaspena eta gradazioa) eta memorizazioa errazteko (anaforak, bimenbrazioak, paralelismoak, enumerazioak eta rimak).

• Gradazioa: enumerazioa, ordena aldatu ezin dena, progresiboa izan behar duena.
• Sententzia: pentsamendu sakona gutxitan adierazia; egia handi bat da.
• Moral-irakaspena: helburu didaktiko edo moralizatzaileaz istorio batetik ateratzen den irakaspena.
• Antitesia: esanahi kontrakoko bi hitz edo hitz-talde elkarren aurkako fraseko kidetan jartzea.
• Paradoxa: egia bat itxura kontraesankor edo absurdu baten pean aurkeztea.

Prosa iluminatua: Llull

• Sintaxi egokia eta malgua argudiaketarako; azpiordinatu esaldiak eta subjuntiboa erabiltzen ditu.
• Lexikoa zabaltzen du eta kultismoak sartzen ditu latinetik, hitz berriak sortzeko deribazioa erabiliz eta hitz latinen bilakaera lagunduz hitz herrikoiak sortzeko.

Llullen didaktismoa

• Maiz marjinalak diren pertsonaiak agertzen dira, egia eta arrazoia adierazten dutenak (erotua).
• Zirkulu kontzentrikoen egitura: adibideen barruan adibideak.
• Pertsonaia gizakiek faboulak kontatzen dituzte, eta faboulen animaliek gizakiei buruzko adibideak edo ipuinak.

Sant Vicent Ferrer

Dominikotar frailea, oratore eta mirariz egilea bezala ospetsua. Bere estiloaren ezaugarriak:

• Hizkera kolokiala eta herrikoia.
• Eszenifikazioa eta keinuak sermoietan, hizkuntza ezberdinak hitz egiten zituzten lekuetan predikatzen zuelako.
• Bibliako pasarteen bulgarizazioa eta eguneratzea.
• Memorizazioa errazteko errekurtso errepikatzaileak.
• Adibideak, konparazioak eta onomatopeiak.

Zenbait sermoiren dramatismoa eszenifikazioari eta hiperboleen erabilerari esker lortzen zuen.

Literatura satirikoa

Trobadoreen sirventes generoarekin lotu daiteke. Literatura satirikoak moralismo ezberdin bat proposatzen du, non irONIA eta umorea ezaugarri nagusiak diren. Adibide onenak XIV. mendean daude, eta gizarte burgesa iseka egiten du.

Anselm Turmeda

Mallorcar frai franziskotarra. Tunisera ihes egin zuen, islama onartu zuen eta kargu publiko garrantzitsuak izan zituen, jakintsu eta santu baten prestigioa zuela. Bi obra garrantzitsu ditu:

• Llibre de bons amonestaments
• La disputa de l'ase

Moralismo heterodoxoa erabiltzen du: moralizatzea jarrera umoretsu batetik, ironia errekurtsoa erabiliz.