Poesia eta Literaturaren Oinarrizko Kontzeptuak
Metrika eta Hots Fenomenoak
Konputu silabikoa bertsoaren barnean gertatzen diren 3 fenomeno fonikoren bidez ikusten da:
- Sinalefa: Hitz baten azken silaba eta hurrengoaren hasierakoa silaba bakar batean ahoskatzean datza. Hau gertatzen da hitz bat bokalarekin amaitzen denean eta hurrengoak bokalarekin hasten denean; bi silaba bateko bezala portatzen dira.
- Dieresia: Diptongo bateko bokalak silaba ezberdinetan ahoskatzean datza, eta batzuetan dieresi ikurrarekin markatzen da.
- Sineresia: Dieresiaren kontrako fenomenoa da; hiatoa osatzen duten bokalak silaba bakarrean ahoskatzean datza.
Bertso Mota Neurriaren Arabera
- Arte txikikoak: 2 eta 8 silaba metrikor artekoak dira.
- Arte nagusikoak: 9 silaba metrikor edo gehiago dituzte.
- Bertso konposatuak: 12 silaba edo gehiagokoak. Zesura batek banatutako 2 zatiz osatutako bertsoak dira. Zati bakoitzari Hemistikio deitzen zaio: beren neurriak batzen dituzten bertso independientesak dira.
Azentuazio Diakritikoa
Forma bera baina esanahi desberdina duen beste hitz batetik hitz monosilabo bat bereizteko erabiltzen den tildea.
Atribuzioa eta Osagai Predikatiboa
Atribuzioa: Predikatu nominaleko esaldietan subjektuaren kualitate bat edo estatu bat izendatzen duen osagai verbala // Osagai Predikatiboa: Predikatu verbalean substantiboaren kualitate bat edo estatu bat adierazten duen aditzaren osagaia.
Esanahi Adibideak
- ZINEGA: Shrek ogroa zinega batean bizi da.
- MARISMA: Marisman oinak bustitzera joan nintzen.
- YERMO: Yerma dagoen lurrak ez du ezetarako balio.
- ARIDOA: Basamortua oso aridoa da.
- FRONDOSO: Basoa berdea eta frondosoa zen.
- DENSOA: Lainoa oso dentsa zen.
Prosa eta Bertsoa
Prosa: Errenkada bakoitza betez idazten diren eta erritmo berezirik ez daukaten testuak // Bertsoa: Lerro ezberdinak okupatzen dituzten unitate txikietan idazten diren eta oso erritmo nabarmena duten testuak.
Bertsifikazioa
Bertso bidezko testuen erritmoa poemaren zehar elementu batzuen errepikapenean oinarritzen da:
- Bertsoen neurria: Osatzen duten silaba kopurua.
- Azentuen banaketa: Aentu fonikoak maiz bertso ezberdinetan posizio bera okupatzen duten silabetan erortzen du.
- Errima: 2 bertso edo gehiagoren amaieran soinuen errepikapena.
- Kontsonantea: Soinu guztiak errepikatzen dira (bokala + kontsonantea).
- Asonantea: Bokalak bakarrik errepikatzen dira.
2. Gaia: Estrofak
Bere bertso kopuruari, neurriari, errima motari eta banaketari dagokionez egitura finkoa duten konbinazio metrikoak.
- Pareatua: AA, aa
- Kuartetoa: ABBA
- Lira: 7a 11B 7a 7b 11B
- Tertzetoa: ABA, CBC, CDC
- Seventesioa: ABAB
Poema
Bertsoan idatzitako mezu oso bat da.
Estrofikoak
- Sonetoa: Errima berbera duten 2 kuarteto eta errima aldakorreko 2 tertzetotan banatzen diren 14 silaba endekasilaboko poema.
- Estribillodun poemak: Arte txikiko bertsoak eta errima asonantea edo kontsonantea dituzten poemak. Egitura:
- Poemaren zehar osorik edo partzialki errepikatzen diren hasierako bertsoak, estribilloa emanez (burua).
- Buruko edukia garatu edo komentatzen duten bertsoak (mudantza).
- Buruko batekin errimatzen duen bertsoa (itzulera-bertsoa).
- Amaierako estribilloa.
* Poema berean hainbat aldiz errepikatzen da.
Ez Estrofikoak
Estrofatan taldekatzen ez diren bertso sailez osatuta daude.
- Erromantzea: Bikoitietan errima asonantea duten zortzi silabako bertso sail mugagabe batek osatua.
Bertso Askea
Errimari, bertsoen neurriari eta konbinazio estrofikoei buruzko printzipio metrik tradizionaletatik kanpoko konposizio mota bat.
Esaldiak eta Sintaxia
- Esaldi Kopulatiboak: Predikatu nominala dute izaten, ser, star edo parecer aditzekin + atributua eraikitzen direnak.
- Predikatiboak: Predikatu verbala dute, ekintza edo prozesu bat adierazten duen aditza subjektuari eragiten diona.
- Esaldi Aktiboak: Subjektu agentea eta ahots aktiboko aditza dituzte.
- Pasiboak: Subjektu pazientea eta ahots pasiboko aditza dituzte.
- Osagai Agentea: Esaldi pasiboetan aditzaren ekintza gauzatzen duena izendatzen duen osagaia.
- Esaldi Pasibo Erreflextua: Subjektu pazientea eta se-duna ahots pasiboko aditza daramaten esaldi predikatiboak.