Neolitoa eta Erromatar Konkista: Iberiar Penintsulako Historia Laburra

Neolitoa Prehistoriako aldia da, non gizakiek bilatzaile-biltzaileetatik elikagai-ekoizleetara igaro baitziren. Aldaketa horiek hain sakonak izan ziren, non historialariek neolitoko iraultza deitzen baitiete. Paleolitoarekin alderatuta, nabarmenak dira hauek:

• Ekonomikoak: nekazaritzan eta abeltzaintzan oinarritutako ekonomia ekoizlea ezarri zen, Paleolitoko ekonomia harrapatzailearen aurrean. Biltzea, ehiza, arrantza eta marisketa jarduera osagarriak izaten jarraitu zuten.
• Sozialak: Paleolitoko nomadismoaren aurrean, nekazaritza eta abeltzaintza jarduerek giza taldeak leku jakin batzuetan finkatzea ekarri zuten, lehen herri egonkorrak sortuz. Gainera, bizilekua finkatzeak eta soberakin agrarioek lanen espezializazio gero eta handiagoa eta, ondorioz, gizarte-estratifikazioa ahalbidetu zuten.
• Teknikoak: Neolitoan harrizko tresnak leuntze teknikarekin egiten ziren, Paleolitoko xerra-teknikarekin lortzen zirenak baino ebaki-azalera hobeak lortuz. Gainera, laboreak segatzeko igitaiak bezalako tresna berriak sortu ziren, eta zeramika ere agertu zen, elikagaiak gordetzeko, kontserbatzeko eta garraiatzeko beharrezkoa.
• Kulturalak: uzta onen beharrak naturaren indarren kultua sortu zuen, eta horrekin erlijio-adierazpen lehenak. Sedentarismoak hildakoak bizidunekin batera mantentzea ekarri zuen, eta hildakoen kultua agertu zen. Gerra eta lapurreta ere garai honetan sortu ziren, auzokideen ondasunak eskuratzeko nahiarekin.

Neolitoko elementuen lehen aztarnak Iberiar Penintsulan K.a. VI. milurtekoaren hasierakoak dira. Aldaketak Ekialde Hurbiletik etorri ziren, bertako elementuekin nahastuz, eta Mediterraneoko kostaldetik barrurantz zabaldu ziren fase jarraian. Lehen fasea K.a. VI. milurtekoan hasi zen Katalunia, Levante eta Andaluziako kostaldeetan, zeramika kardialaren aztarnak nabarmenduz (txirla bidez inprimatutako apaindura). Bigarren fasean, K.a. IV. milurtekoaren hasieran, Neolitoa penintsulako gainerako lurraldeetara zabaldu zen. Kataluniako barnealdean harlauzazko hilobi indibidualak nabarmentzen dira (foxa-hilobiak). Galizian, Neolitoa ikertzeko zailtasun handiak daude, argi eta garbi aztarnarik falta delako.

Arte aldetik, pintura eta eskultura Paleolitoko forma naturalistetatik eta polikromikoetatik (Altamira adibidez) eskematismo eta abstrakziora bilakatu ziren, giza figura txertatuz eta tinta lauz eta monokromatikoz egindako pinturak sortuz (Levanteko pintura parietalak, Cogull adibidez).

Aurreromatar herriak Iberiar Penintsulan

Historialariek aurreromatar herriak deitzen diote Iberiar Penintsulan bizi ziren eta Erromarekin harremanetan jarri ziren herriei. Irizpide hau onartuta, ez litzateke zuzena izango konkista hasi zutenean jada desagertuta zeuden herriak eta kulturak sartzea, adibidez, tartessoak.

Orokorrean, penintsulako aurreromatar herriak Burdin Aroan garatu ziren (K.a. X/IX. mendea – K.a. 218), Bronze Amaierako substratu indigenaren gainean, eta fenizio, greko eta kartagotar kolonizazioen eta Erdialdeko Europako kelta eraginen mendeko izan ziren. Oro har, herri hauek harresiz inguratutako herrixketan bizi ziren eta independente mantendu ziren, goragoko batasun politikorik osatu gabe. Haien ezaugarri asko greko eta erromatar historialarien deskribapenei esker ezagutzen ditugu (Estrabon, Plinio...).

Hegoaldeko eta Levanteko herriak

Turdetanoak, ilergetak... bezalako herri autoktonoak ziren, greko eta feniziar-punikoen kolonizatzaileen eraginez bilakatu zirenak, kultura iberikoa sortuz. Haien herrixketan hiri-plangintza zegoen, eta herri batzuek idazkera eta moneta zituzten. K.a. V. eta III. mendeen artean garapen sozial eta politiko handia lortu zuten, elite batzuek ekonomia eta indar militarra kontrolatzen zituztelarik, monarkek bezala jokatuz. Nabarmenak dira hilobiak eta haien ondasun hiletarrak, baita hileta-eskultura ere (Elcheko Dama, Bazako Dama). Herri hauek K.a. III. mendean erori ziren, lehenik kartagotarren eta gero erromatarren agintepean.

Mesetako herriak

Mesetako barnealdeko herri indigenetan tradizio indoeuroparra eta kelta nabaria da, eta Duero goiko ibarrean eta Ebro erdiko ibarrean eragin iberikoa ere antzematen da, horregatik celtiberikoak deitzen zaie. Harresiz inguratutako herrixketan bizi ziren eta nekazaritza zerealetan eta ardi-abeltzaintzan oinarritutako ekonomia zuten. Burdinaren metalurgian eta zeramika margotuan nabarmendu ziren, eskultura gordinagoa eta gutxiago errealista izanik (Guisandoko Zezenak).

Iparraldeko eta mendebaldeko herriak

Iparraldean, kantabroak eta astureak ez ezik, nabarmentzen dira baskoiak, geografikoki eta kulturalki isolatutako herria, beste guztiekiko desberdina zen hizkuntza propioarekin. Iparmendebaldean (mugan Sella ibaian eta hegoaldean Duero ibarrean) kultura kastrexa garatu zen, bere herrixka ezaugarriagatik izena hartu zuena: castro. Mendien gailurretan eta lautadetan kokatzen ziren, eta etxebizitzak harriz eginak eta gehienak forma biribilekoak ziren, defentsa-sistemekin babestuak (hobiak, lurrazpiak). Ez zuten idazkerarik, eta ekonomia funtsean nekazaritza eta abeltzaintza zen, meatzaritza eta metalurgia garapen handia lortuz. Urrezko orfebrería aberatsa eta anitza egin zuten (torkeak, diademak...), harrizko eskulturarekin kontrastatuz, perfekzio gutxiagokoa. Panteoiari eta hileta-ritualei buruz gutxi dakigu. Kultura kastrexa hau Erromarekin harremanetan jarri zenean eboluzionatu zen, galaiko-erromatar kultura sortuz.

Erromatar konkista eta erromanizazioa

Erromatarrek Iberiar Penintsula konkistatzen hasi ziren K.a. III. mendearen amaieran eta K.a. I. mendean amaitu zuten. Prozesu hau erromanizazio prozesuarekin batera gertatu zen, aurreromatar herriek erromatar kultura eta bizimodua asimilatzen zuten bitartean.

Konkistaren etapak

Lau fasetan garatu zen:

• K.a. 218 – 206: Mediterraneoko lurraldearen eta Guadalquivir ibarraren okupazioa, Kartagoren aurkako Bigarren Gerra Punikoaren testuinguruan.
• K.a. 197 – 177: Barnealderako eremuaren zabalkuntza. Katonen eta Sempronio Graco-ren kanpainak.
• K.a. 154 – 133: Mesetarako eta Atlantikoko kostaldearen aurrerapena. Lusitaniarren erresistentzia Viriatorekin eta celtiberoena Numanzian. Decimus Iunius Brutus, Galaikoa, Limia ibaia zeharkatu zuen (K.a. 137–136), eta Julio Zesarrek Gadesetik abiatutako espedizio batek Brigantium (gaur egungo A Coruña) iritsi zen (K.a. 61–60).
• K.a. 29 – 19: Kantabroen, astureen eta galaikoen porrota Kantabriar Gerretan, Augusto enperadorearen agindupean. Konkistaren amaiera.

Erromanizazioaren elementuak

Erromanizazioaren intentsitatea ez zen uniformea izan; intentsoagoa izan zen lehenik konkistatu ziren eremuetan eta erromatarrek hiriak sortu zituzten lekuetan:

• Lurraldearen antolamendu politiko-administratiboa: lurraldearen kontrola bermatzeko, aberastasun iturrien esplotazioa, justizia administratzeko eta zergak biltzeko, erromatarrek unitate politiko-administratibo desberdinak ezarri zituzten. Probintziak Erromak izendatutako gobernadore batek zuzentzen zituen, eta hainbat conventus eta civitas biltzen zituen. Probintziak denboran zehar aldatu ziren, hasierako bi probintzietatik (Ulterior eta Citerior) IV. mendeko sei azkenetara (Baetica, Lusitania, Tarraconensis, Cartaginensis, Gallaecia eta Baleárica), Hispanien Dioizesia osatuz. Conventusak unitate administratibo judizialak, zerga-bilketakoak eta tropak errekrutatzekoak ziren; conventus lucensis gaur egungo Galiziari dagokio funtsean. Civitasak erromatar sistemaren oinarrizko unitateak ziren, hiri-nukleoz eta inguruko lurraldez osatuak, eta estatus juridikoaren arabera hainbat motatakoak izan zitezkeen (koloniak, municipiak). Gaur egungo Galizian, Lucus Augusti (Lugo) hiria nabarmentzen da.
• Hizkuntza eta kultura: konkistatzaileek beren hizkuntza, latina, ezarri zuten bertako hizkuntzen gainean, eta bere eboluziotik sortu ziren hizkuntza erromantzeak (galegoa, gaztelania, katalana). Erromatar kultura aurreromatar herriek intentsitate desberdinez asimilatu zuten, baita erlijio ofiziala eta kristautasuna ere, zeinak azkar zabaldu baitziren penintsulan, enperadoreek agindutako jazarpenen gainetik eta lehen herejiak agertu arren, horien artean priscilianistena nabarmenduz.
• Obra publikoak: oraindik kontserbatzen diren aztarna ugari daude: errepideak, akueduktuak (Segovia), zubiak (Alcántara Tajo ibaian, Bibei Bibei ibaian), antzokiak eta anfiteatroak (Mérida, Itálica, Tarragona). Lugoko harresiak –Inperioko kontserbatutako harresi onena– eta Herkulesen Dorrea –munduko itsas-faro zaharrena, oraindik martxan– UNESCOk Gizateriaren Ondarea deklaratu zituen.