Neolitikoa eta Iberiar Penintsulako pobo prerromanoak: Erromatarren konkista eta erromanizazioa

Neolitikoa

Neolitikoa Prehistoriako garaia da, non gizakiak ehiztari-biltzaileetatik elikagai-ekoizleetara igaro zirenak. Aldaketa horiek hain sakonak izan ziren, non historialariek Neolitiko iraultza deitzen dieten.

Paleolitikoarekiko alderdi nagusiak

Alderdi ekonomikoak

Nekazaritzan eta abeltzaintzan oinarritutako ekoizpen-ekonomia sortu zen, Paleolitikoko ekonomia harrapatzailearen* aurrean. Biltzea, ehiza, arrantza eta moluskuen bilketa jarduera osagarri gisa mantendu ziren.

Alderdi sozialak

Paleolitikoko nomadismoaren aurrean, nekazaritza eta abeltzaintza jarduerek giza taldeak leku jakin batzuetan finkatzea ekarri zuten, lehen herri egonkorrak sortuz. Gainera, Neolitikoko sedentarismoak eta nekazaritza-gehiegiak lanen espezializazio gero eta handiagoa ahalbidetu zuten eta, ondorioz, gizarte-estratifikazioa.

Alderdi teknikoak

Neolitikoan, harrizko tresnak leuntze teknikarekin egiten ziren, Paleolitikoko xerra-teknikarekin lortzen zirenak baino ertz ebaki hobeak lortuz. Gainera, nekazaritza jardueretarako tresna berriak sortu ziren, hala nola areoak, aizkorak eta eskuko errotak. Halaber, zeramika agertu zen, elikagaiak biltegiratzeko, gordetzeko eta garraiatzeko beharrezkoa.

Alderdi kulturalak

Uzta onak izateko beharrak naturaren indarren kultua sortu zuen, eta horrekin batera lehen erlijio-formak. Sedentarismoak hildakoak bizidunekin batera geratzea ekarri zuen, eta horrek hildakoen kultua sortu zuen. Lapurreta eta gerra ere garai honetan sortu ziren, auzokideen ondasunak eskuratzeko nahiagatik.

Neolitikoaren lehen aztarnak Iberiar Penintsulan

Neolitikoko elementuen lehen aztarnak K.a. VI. milurtekoaren hasierakoak dira. Aldaketak Ekialde Hurbiletik etorri ziren, bertako elementuekin konbinatuta, eta Mediterraneoko kostaldetik barnealdera hedatu ziren fase ezberdinetan.

• Lehen fasea: K.a. VI. milurtekoan, Kataluniako, Levanteko eta Andaluziako kostaldeetan. Cardium edule sakonaren zeramika (zeramika kardiala) da ezaugarria.
• Bigarren fasea: K.a. IV. milurtekoaren hasieran, Neolitikoa Penintsula osora zabaldu zen. Hobi-tumbak (sepulcros de fosa) nabarmentzen dira Kataluniako barnealdean.

Galizian, Neolitikoa aztertzea zaila da, argi eta garbi aztarnarik ez dagoelako.

Aurreromatar herriak

Oro har, Iberiar Penintsulako aurreromatar herriak Burdin Aroan garatu ziren (K.a. X/IX. mendea - K.a. 218).

Hegoaldeko eta Levanteko herriak

Herri autoktonoak ziren (turdetanoak, ilergetak...), greziarren eta fenizio-punikoen kolonizatzaileen eraginez eboluzionatu zirenak, kultura iberikoa sortuz. Beren herriek hiri-plangintza zuten, eta batzuk idazkera eta moneta izan zituzten. K.a. V-III. mendeetan, garapen sozial eta politiko handia lortu zuten, eliteek ekonomia eta indar militarra kontrolatuz, erregeen moduan jardunez. Hobiak eta hileta-ondasunak, bai eta hileta-eskulturak (Elxeko Damea, Bazako Damea) nabarmentzen dira. K.a. III. mendean, herri hauek kartagotarren eta gero erromatarren menpe geratu ziren.

Mesetako herriak

Tradizio indoeuroparra eta zeltikoa nabarmenak dira Mesetako barnealdeko herri indigenetan, Duero ibaiaren goiko zatian eta Ebro ibaiaren erdialdean eragin iberikoa ere ikusten da, eta horregatik zeltiberikoak deitzen zaie. Habitatak herri gotortuetan kokatzen ziren, eta nekazaritza zerealetan eta ardi-abeltzaintzan oinarritzen ziren. Burdinaren metalurgian eta margotutako zeramikan nabarmendu ziren, eta eskultura gordina eta gutxi errealista izan zen (Guisandoko Zezenak).

Iparraldeko eta mendebaldeko herriak

Iparraldean, kantabroak eta astureak ez ezik, euskaldunak nabarmendu ziren, geografikoki eta kulturalki isolatutako herria, beste guztietatik bereiziriko hizkuntza propioarekin. Ipar-mendebaldean (ekialdean Sella ibaia eta hegoaldean Duero), kultura kastrexoa garatu zen, bere herri ezaugarriagatik izendatua: kastroa*. Gotorlekuak muino-gainetan eta lautadetan kokatzen ziren, eta harrizko etxebizitza biribilak defentsa-sistemekin (harresi lurrezko, zangak, lur-terrapleniak) babestuta zeuden. Idazkerarik ez zuten, eta ekonomia nekazaritza eta abeltzaintzan oinarritzen zen, meategiak eta metalurgia garatuz. Urrezko orfebreria aberatsa egin zuten (torques, belarritakoak, diademak...), harrizko eskulturarekin kontrastatuz, perfekzio gutxiagokoa. Kultura hau Erromarekin kontaktuan jarri eta kultura galaiko-erromatarra sortu zen.

Konkista eta erromanizazioa

Konkistaren etapak

Lau fasetan garatu zen:

• K.a. 218-206: Mediterraneoko zerrenda eta Guadalquivir ibaiaren haranaren okupazioa, Kartagoren aurkako Bigarren Gerra Punikoaren testuinguruan.
• K.a. 197-177: Penintsularen barnealdera zabalkuntza. Katon eta Sempronio Gracoren kanpainak.
• K.a. 154-133: Mesetan eta kostalde atlantikoan aurrerapena. Viriatoren eta Numantziako zeltiberoen erresistentzia. Decimo Iunio Brutus Galaikoa Limia ibaia igaro zuen (K.a. 137-136), eta Julio Zesarrek Gadesetik abiatutako espedizioa Brigantiumeraino (gaur egungo A Coruña, K.a. 61-60) iritsi zen.
• K.a. 29-19: Kantabriar gerren* bidez kantabroak, astureak eta galaikoak garaitu ziren, Oktavio Augusto enperadorearen aginduz. Konkistaren amaiera.

Erromanizazioaren elementuak

Erromanizazioaren intentsitatea ez zen uniformea izan, lehenik konkistatutako eta erromatarrek hiriak sortutako eremuetan intentsitate handiagoa izan zuen:

• Lurraldearen antolaketa politiko-administratiboa: Lurraldearen kontrola, baliabideen ustiapena, justizia administratzea eta zergak biltzeko, erromatarrek unitate politiko-administratibo ezberdinak ezarri zituzten. Probintziak (Erromak izendatutako gobernadore batek zuzenduak) conventusak eta civitasak biltzen zituzten, hasierako bitatik (Ulterior eta Citerior) IV. mendeko azken seiraino (Baetica, Lusitania, Tarraconensis, Cartaginensis, Gallaecia, Baleárica), Hispanien Diozesia osatuz. Conventusak* unitate administratibo judizialak, zerga bilketakoak eta tropa erreklutatzeko unitateak ziren; conventus lucensisak gaur egungo Galizia gehienari dagokio. Civitasak erromatar sistemaren oinarrizko unitateak ziren, hiri-nukleoa eta inguruko lurraldea osatuz, eta estatus juridikoaren arabera mota ezberdinakoak izan zitezkeen (kolonia, municipium). Gaur egungo Galizian, Lucus Augusti (Lugo) hiria nabarmentzen da.
• Hizkuntza eta kultura: Konkistatzaileek latina ezarri zuten bertako hizkuntzen gainean, eta bere bilakaeratik sortu ziren hizkuntza erromantzeak (galegoa, gaztelania, katalana). Kultura erromatarra aurreromatar herriek ezberdin-ezberdin hartu zuten, bai eta erlijio ofiziala eta kristautasuna, azkar hedatu zena Penintsulan, enperadoreek agindutako jazarpenak eta lehen herejiak izan arren, horien artean priszilianistena nabarmendu zena.
• Obra publikoak: Kontserbatutako aztarnak ugariak dira: errepideak, ubeak (Segovia), zubiak (Alcántara Tajo ibaian, Bibei ibaian, izen bereko), antzokiak eta anfiteatroak (Mérida, Itálica, Tarragona). Lugoko harresiak –Inperioaren kontserbatutako harresi onena– eta Herculesen Dorrea –munduko itsas-faro zaharrena martxan– UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu ditu.