Movemento obreiro en España e o imperialismo europeo no século XIX

Movemento obreiro en España

As primeiras protestas da clase traballadora en España tiveron un carácter ludista e consistiron na destrución de máquinas de fiar. Así sucedeu en Alcoy no 1821 e no incendio da fábrica de Bonaplata de Barcelona (1835), que introducira unha máquina de vapor. Tamén se crearon asociacións de obreiros para defender as súas demandas. No 1848 fundouse a Asociación de Tecedores de Barcelona (de carácter sindical), que foi clausurada.

O principal instrumento de presión foron as folgas; a primeira tivo lugar no 1855 pola introdución de máquinas que quitaban traballo e reducían o salario dos obreiros. A escaseza de trigo, o aumento do prezo do pan ou a imposibilidade de pagar impostos provocaron protestas campesiñas, que consistían no roubo de colleitas ou na ocupación de terras. Unhas protestas de moito impacto foron as de Loja, Iznájar e Archidona no 1861. Algúns grupos católicos crearon pequenos sindicatos católicos en zonas rurais para axudar aos campesiños.

En España introducíronse as ideas e organizacións da Asociación Internacional de Traballadores (AIT) polas protestas campesiñas e obreiras. Así se introduciron as correntes marxistas e anarquistas, que propoñían unha revolución social como alternativa ao sistema capitalista burgués.

Marxismo

• Seguidores de Marx que defendían a revolución obreira e a liberación do proletariado.
• Xurdiu o Partido Socialista Obreiro Español (1879) e o sindicato da Unión Xeral de Traballadores (UXT) (1888).
• Empregouse a folga para defender as reivindicacións, apoiaron a revolución social e participaron na política nacional a través dos seus representantes no Congreso dos Deputados. Todo isto baixo o liderado de Pablo Iglesias.

Anarquismo

• Defenderon a folga xeral para promover a revolución social e a “propaganda polo feito” con magnicidios e atentados simbólicos.
• Creouse en Andalucía a Man Negra (1883) e en Barcelona fundouse a Confederación Nacional do Traballo (CNT) (1910).

O socialismo arraigou con forza en Madrid, Asturias e o País Vasco. O anarquismo fíxoo en Cataluña e Andalucía.

Que levou ás potencias europeas a conquistar imperios?

Intereses económicos

O imperialismo tivo moitas motivacións económicas porque os países industrializados en Europa necesitaban:

• Novos mercados: onde vender o excedente da súa produción industrial.
• Materias primas e produtos coloniais: comprar materias primas (carbón, ferro, algodón…) e produtos coloniais (azucre, chocolate, té…) a un mellor prezo.
• Investimento de capital: investir os seus excedentes de capital fóra de Europa, onde a man de obra máis barata permitía obter maiores beneficios.

Os europeos empregaron grandes territorios para facer plantacións (cacao, té, azucre, café...), explotaron os recursos minerais (ouro, diamantes, cobre...) e construíron grandes infraestruturas para facilitar o seu transporte (liñas ferroviarias, estradas...).

Aumento da poboación europea

Os cambios económicos ao longo do século XIX provocaron un gran crecemento da poboación europea, que alcanzou os 450 millóns de habitantes. A chamada explosión branca levou a millóns de europeos a abandonar o continente para establecerse en países extraeuropeos. Ata 1875 os emigrantes foron principalmente británicos, irlandeses e alemáns. A partir desta data, foron máis numerosos os emigrantes procedentes do Imperio austrohúngaro, Rusia, España e Italia.

Intereses políticos

As potencias industriais tiñan o desexo de aumentar as súas zonas de influencia política e militar, como forma de aumentar o seu poder e obstaculizar a expansión das potencias competidoras. Os gobernos querían construír imperios coloniais para aumentar o seu prestixio e o seu poder internacional. Competiron entre eles para controlar as áreas de interese económico ou estratéxico (portos, estreitos). Esta rivalidade provocou conflitos que desembocarían na Primeira Guerra Mundial.

A convicción da superioridade da raza branca (á que se cría con maior intelixencia e laboriosidade) lexitimou a idea de que era o deber dos europeos espallar a súa cultura e civilización entre os pobos “inferiores”. Isto chamouse a misión civilizadora dos europeos. Filósofos, científicos, escritores e políticos sumáronse a esta idea e arrastraron a gran parte da poboación. Só algúns sindicalistas, intelectuais e líderes políticos mostráronse contrarios ao colonialismo e denunciaron a explotación das colonias.

Como repartiron o mundo os grandes imperios?

A conquista tivo un carácter bélico, con guerras constantes e choque de intereses entre as potencias rivais. As rivalidades pola repartición de África impulsaron a convocatoria da Conferencia de Berlín (1885), na que se decidiron as normas para repartirse o territorio e as zonas que ocuparía cada potencia. A pesar do establecemento destes acordos, os enfrontamentos continuaron:

• Francia e Inglaterra: Francia quería posuír unha franxa horizontal do territorio de África, mentres que Inglaterra buscaba a conquista dunha franxa vertical. En 1898 ambos países chocaron e a guerra estivo a piques de estalar.
• O conflito anglo-bóer: enfrontou os británicos cos colonos de orixe holandesa (bóeres) en Sudáfrica.
• As Guerras do Opio (1839-1860): entre a China e o Imperio británico, forzaron a apertura do comercio e a entrada de intereses occidentais na China.

Tipos de colonias

Tras a conquista militar da colonia, procedíase a organizar a administración e o control do territorio segundo diferentes modelos:

• Colonias de explotación: territorios destinados unicamente á explotación económica. Aproveitábanse as terras para crear grandes plantacións ou para explotar xacementos.
• Colonias de poboamento: acollían poboación europea de forma permanente.
• Protectorados: creáronse en territorios onde xa existían Estados estruturados. Mantívose un goberno indíxena, pero a metrópole impulsou un goberno paralelo que dominaba a administración local e reservábase as funcións de defensa e política exterior.

Consecuencias do imperialismo

A presenza europea introduciu algúns avances, pero trastornou profundamente as sociedades indíxenas e xerou graves problemas.

Introdución de melloras

A introdución de medidas hixiénicas, a presenza de médicos e hospitais e as campañas de vacinación reduciron as epidemias e a mortalidade. Grazas a isto, a poboación aumentou. Ademais, construíronse infraestruturas para comunicar e dominar os territorios conquistados (portos, estradas, ferrocarrís...), creáronse novas cidades e levantáronse escolas.

Explotación de recursos

Os colonizadores impuxeron os seus intereses económicos co apoio das elites locais e crearon unha economía de mercado subordinada á metrópole. Abandonáronse os cultivos tradicionais que garantían a subsistencia familiar, xa que moitas terras pasaron a mans dos colonizadores para converterse en grandes plantacións orientadas á exportación. As condicións de vida da poboación indíxena empeoraron notablemente: moitos campesiños víronse forzados a traballar nas plantacións ou nas minas baixo condicións deplorables, mentres que os artesáns locais arruináronse ao non poder competir cos produtos industriais metropolitanos, máis abundantes e económicos.

Discriminación racial

A administración colonial impuxo unha nova elite dirixente formada por europeos que gozaban de amplos privilexios, xerando unha severa segregación social e racial. Os funcionarios e colonos da metrópole residían en zonas luxosas e reproducían o estilo de vida do seu país de orixe, contrastando coa miseria dos indíxenas, empregados como campesiños, serventes ou obreiros sen dereitos.

Aculturación das sociedades indíxenas

O impacto da cultura occidental provocou unha perda de identidade e un proceso de aculturación, impoñendo as formas de vida, a lingua, a relixión e os costumes da metrópole sobre as tradicións e crenzas autóctonas. Este fenómeno foi especialmente intenso en África, debido ao predominio de culturas de tradición oral, mentres que en Asia resistiu con máis forza grazas a culturas milenarias como a chinesa ou a india. Por último, o trazo arbitrario das fronteiras coloniais uniu etnias enfrontadas e fragmentou antigas comunidades, sementando numerosos conflitos étnicos que perduran na actualidade.