Materiaren Antolaketa Mailak eta Muskulu Ehun Motak
Materiaren antolaketa mailak
Materia bizigabearen nahiz izaki bizidunen partikulak maila hierarkikotan antolatuta daude; hau da, antolaketa-maila horietako bakoitza aurrekoa baino konplexuagoa da.
Antolaketa-maila hauek bereizten dira:
Partikula subatomikoa: atomoa baino txikiagoa da, eta protoia, neutroia eta elektroia dira adibide nagusiak. Partikulek elkarren artean interakzionatzean, atomoak eratzen dituzte.
Atomoa: existi daitekeen elementu baten zati txikiena da. Elementu guztiak taula periodikoan bilduta daude.
Molekula: atomoak lotura kimikoen bidez elkartzean sortzen da, eta molekula bat beste molekula batzuekin elkartzean, makromolekulak eratzen dira.
Organulua: makromolekulak elkartzean sortzen den zelularen egitura da.
Zelula: bizi-unitate txikiena da. Zelula-mintza eta beste egitura konplexu batzuk ditu, baita organuluak ere, hala nola erribosomak. Zelulen interakzioaren bidez bizia sortzen da.
Ehuna: funtzio jakin bat garatzeko espezializatu den zelula-multzoa da, eta morfologia eta funtzionamendu jakin batzuk ditu.
Organoa: ehunak elkartzean sortzen da, funtzio jakin bat betetzeko. Esaterako, urdaila eta bihotza organoak dira.
Aparatua edo sistema: organoak elkarren artean erlazionatzen direnean sortzen dira, gorputzak bere funtzioak modu egokian bete ditzan. Digestio-aparatua, zirkulazio-sistema eta beste asko daude. Aparatuak elkarren artean oso desberdinak diren organoz osatuta daude; sistemetan, aldiz, ehun-mota bat nagusitzen da.
Organismoa: izaki biziduna osatzen duten organoen multzoa da. Organo eta sistema guztien funtzionamendu koordinatuari esker daude izaki bizidun zelulaniztunak, gizakia barne. Azaldutako antolaketa-maila guztietako elementuek ezin hobeto interakzionatzen dute bizia egoteko.
Muskulu ehuna
Muskulu-ehuna muskulu-zuntz izeneko uzkurdura-ahalmena duten zelula luzexkez osatuta dago. Giza gorputzean, bi mota bereizten dira: muskulu-ehun lisoak eta ildaskatuak.
Muskulu-ehun lisoek ez dute ildaskarik (banda argi eta ilunak), haien uzkurdura ez da borondatezkoa eta, ehun ildaskatuekin alderatuta, uzkurdura-mugimendu ahula dute. Hala ere, denbora luzez funtziona dezakete nekatu gabe. Urdailean eta beste organo batzuetan nahiz digestio-hodiaren eta odol-hodien paretan daude.
Bestalde, muskulu-ehun ildaskatuek ildaskak dituzte, eta bi motatakoak izan daitezke: eskeletikoak eta kardiakoak.
Eskeletikoak: hezurrak lotzen dituzten muskuluetan daude, eta mugimendua ahalbidetzen dute. Haien uzkurdura-mugimendua indartsua eta borondatezkoa da, baina ezin dute nekatu gabe denbora luzez funtzionatu.
Kardiakoak: miokardioan (bihotzaren muskuluan) daude. Haien uzkurdura-mugimendua indartsua eta ez-borondatezkoa da. Denbora luzez nekatu gabe funtziona dezakete.