Lehen Mundu Gerra: Kausak, Bilakaera eta Ondorioak

Lehen Mundu Gerra (1914-1918) historiako gatazka beliko handienetakoa izan zen, mundu osoan eragin handia izan zuena.

Gerraren Kausak eta Hasiera

XIX. mendean, potentzia kolonialek lehengaiak eta eskulan merkea lortu nahi zituzten. Inperialismo horien arteko lehiak Gerra leherrarazi zuen.

Sarajevoko Atentatua eta Gerraren Leherketa

Europako estatuen artean tentsio handiak zeuden hainbat lekutan: Marokon eta Bosnian, esaterako.

1914ko ekainaren 28an, Austria-Hungariako tronuko oinordeko Franz Ferdinand hil zuten Sarajevon. Austria-Hungariak, Alemaniak babestuta, Serbiari eta Errusiari leporatu zien hilketa, eta ultimatum gogorra bidali zion Serbiari. Serbiak atzera bota zuen. Austria-Hungariako tropek Serbia inbaditu, eta gerra deklaratu zioten Errusiari, tsarrak bere armada mobilizatzeko agindu zuenean. Horrela, gerra-deklarazio kate bat gertatu zen. Alemaniako tropek Frantziarako bidean Belgika neutrala inbaditu zutenean, Erresuma Batuak Alemaniari gerra deklaratu zion.

Horrela, gatazka lokal bat gatazka globala bihurtu zen aliantza-sistemaren bidez. Bi koalizio handi zeuden aurrez aurre: Potentzia Zentralak eta Entente Hirukoitza (edo Aliatuak).

Gerraren Bilakaera eta Funtsezko Gertaerak

Mugimendu Gerra (1914)

Alemaniak ez zuen nahi gatazkarik bi frontetan aldi berean. 1914an, Belgika zeharkatu zuen, Frantzia azkar garaitzeko Errusiaren kontrako borrokari ekin aurretik. Baina Frantziak, britainiarren laguntzarekin, eutsi egin zion, eta Errusiak azkar erantzun zuen. 1914ko udazkenetik aurrera, ez atzera ez aurrera geratu zen Mendebaldeko Frontean.

Posizio Gerra (1915-1917)

Mendebaldean lubaki-lerro bat zulatu zen, eta haien inguruan borroka odoltsuak izan ziren, Sommeko eta Verduneko guduak, esaterako. 1915etik 1917ra herrialde gehiago batu ziren gerrara, aliantzak indartuz:

• Potentzia Zentralen alde: Otomandar Inperioa eta Bulgaria.
• Entente Hirukoitzaren alde: Italia eta Errumania.

Bi bandoetako hornigai-blokeoa funtsezkoa izan zen. Adibidez, Alemania bakartuta zegoen lehengaiak eta elikagaiak eskuratzeko orduan, eta bere itsaspeko-flota erabiltzen zuen aliatuak hornitzen zituzten itsasontzien aurka.

1917ko Gertaerak: Errusia eta AEB

1917an, Errusiako iraultza lehertu zen, eta Errusia atera egin zen gerratik. Horrek arindua eman zien Potentzia Zentralei. Urte hartan bertan, Estatu Batuak gerrara batu ziren.

1918ko Amaiera eta Armistizioa

1918ko udan, Alemaniako barne-egoera oso larria zen, eta Errusiako moduko gizarte-iraultza bat gertatuko zen beldur ziren. Alemaniak oso eraso gogor bat egin zuen Frantziaren aurka, Estatu Batuen laguntza iritsi baino lehen, baina porrot egin zuen. Alemaniaren aliatuek ezin zioten eutsi. Porrota bistakoa zenez, kaiserrak abdikatu, errepublika aldarrikatu eta armistizioa eskatu zuen.

Gerraren Amaiera eta Ondorioak

Versaillesko Ituna

Versaillesko Itunak Alemaniaren porrotaren baldintzak finkatu zituen. Alsazia eta Lorrena itzuli behar izan zizkion Frantziari. Herrialdearen ekialdea pasabide batez banatuta geratu zen, Poloniari Itsaso Baltikora irteera bat ematen ziona. Alemaniak kolonia guztiak galdu zituen, eta Renania (Frantziarekiko muga) desmilitarizatzera, armada murriztera eta gerrako kalte-ordain handiak ordaintzera behartu zuten.