Lehen Gerra Karlista eta Foruen bilakaera historikoa

Lehen Gerra Karlista eta Bergarako Besarkada

Lehen Gerra Karlistaren nondik norakoak aipatzea oso garrantzitsua da. Gerraren hasieran karlistak izan ziren nagusi, baina 1835eko Bilboko setioan, Zumalakarregiren heriotzak, karlistak nora ezean utzi zituen eta galtzen hasi ziren. 1837tik aurrera, armada liberala indartzen joan zen, elizaren desamortizazioari esker. Azkenik, 1839an, Maroto buruzagi karlistak eta Espartero jeneral liberalak Bergarako Besarkada sinatu zuten. Akordio horretan, Marotok Isabel II.a erregina gisa onartu zuen eta Esparterok Foruak errespetatuko zituela hitzeman zuen.

Esparteroren legea eta foruen baldintzapena

Esparterok 1839ko urriaren 25eko legea aldarrikatu zuen. Lege honen bidez, foruak ez zituen guztiz indargabetu, baldintzatu baizik.

Foruen egokitzapena eta Nafarroako Lege Hitzartua

1840an, Esparteroren erregeordetzan, aldaketa garrantzitsuak gertatu ziren:

• Nafarroa: Lege Hitzartua ezarri zen; erresuma izateari utzi zion, baina muga-zergak mantendu zituen eta nafarrak ez ziren soldaduskara joatera derrigortuta egon.
• Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa: Legedi progresista ezarri zen. Foru-pasea, aduanak eta Batzar Nagusiak deuseztatu ziren, soilik soldaduskara ez joatea eta zergak bertan biltzea onartuz.

Isabel II.aren erreginaldia eta Estatu liberala

Isabel II.aren erreginaldian (1843-1868) Estatu liberala, zentralista eta moderatua finkatu zen. Progresistek foruak erasotu zituzten bitartean, moderatuek onartu egin zituzten.

Seiurteko demokratikoa eta III. Karlistada

La Gloriosa iraultzarekin seiurteko demokratikoa hasi zen. Karlistek Amadeo Saboiakoari gerra deklaratu zioten (III. Karlistada). Gatazka hau 1876an amaitu zen, liberalen garaipenarekin eta foruen erabateko deuseztapenarekin.

Ondorioa

Dokumentu honen balorazioa egiterakoan, nabarmentzekoa da foruak indargabetzeko prozesuaren adibide argia dela; izan ere, onartu ziren arren, aldaketak egiteko atea irekita utzi zen 1876an behin betiko deuseztatu ziren arte.