Langileen mugimendua eta nazionalismoa Euskal Herrian (1890-1923)
XIX. mende bukaera Espainian industria-iraultzaren garapenak markatu zuen. Horrez gain, garai honetan bi mugimendu jaio eta garatzen hasi ziren: langile mugimenduak eta nazionalismoak (gure kasuan, euskal nazionalismoa).
Industrializazioa eta gizarte-aldaketak
- Burgesia industrial berria: Bizkaian eta Gipuzkoako zonalde zehatzetan sortu zen, Errestaurazioko sistemarekin eta 1878ko Kontzertu Ekonomikoekin identifikatuz.
- Proletariotzaren sorrera: Espainia osotik etorritako langileek hirietako eta fabriketako egitura sozioekonomikoa aldatu zuten, patronoen arteko erlazio paternalistarekin bukatuz.
Euskal nazionalismoaren sorrera
Garapen industrialak eta immigrazioak euskal gizarte tradizionalarekin haustura ekarri zuen. Horregatik, “erro” euskaldunen defentsarako tradizionalismo ideologikoa garatu zen. Euskal nazionalismoa industrializazioaren eta sozialismoaren aurka kokatu zen, azken hau “deserrotutzat” joz.
Langile mugimenduaren bilakaera
Espainiako langile mugimendua Seiurteko Iraultzailean sortu zen. 1886an, Facundo Perezaguak lehen elkarte sozialista sortu zuen Bilbon. 1890eko maiatzean, lehen lan-gatazka handia gertatu zen: 30.000 langile inguruk parte hartu zuten “Orconera” meatzeetako greban, lanaldiaren murriztea eta barrakoi-sistemaren abolizioa eskatuz.
Gipuzkoako berezitasunak
Gipuzkoan industrializazioa motelagoa eta sakabanatuagoa izan zen. 1910eko hamarkadara arte ez zen greba garrantzitsurik izan. Eibarren, ordea, mugimendu sozialista indartsua sortu zen, bertako armagin-industriaren ezaugarri bereziei esker.
SOV-ELA eta sozialismoaren norabidea
1911n, euskal nazionalismoak SOV-ELA sindikatua sortu zuen, langile euskaldunak sozialismotik urruntzeko. Bestalde, euskal sozialismoak Indalecio Prietoren eskutik joera moderatuagoa hartu zuen 1915etik aurrera, negoziazioaren eta hauteskunde-borrokaren alde eginez.
Nazionalismoaren ibilbidea
Sabino Aranak 1893an aurkeztu zuen bere ideologiaren oinarria: “Jaungoikoa eta Lagizarrak”. 1895ean EAJ-PNV sortu zen. Denborarekin, alderdia independentisten eta autonomisten artean banatu zen, 1916an Comunión Nacionalista Vasca (CNV) sortuz. 1930ean, bi adarrak berriz elkartu ziren.
Errestaurazioko sistema politikoa (1875-1923)
Errestaurazioa hiru zutabetan oinarritu zen:
- 1876ko Konstituzioa: Monarkia konstituzionala eta botere-banaketa ezarri zituen.
- Txandakatzea: Alderdi kontserbadorearen eta liberalaren arteko hitzartutako botere-banaketa.
- Jauntxokeria: Hauteskunde-iruzurraren bidezko kontrola.
1898ko “hondamendiak” krisi sakona eragin zuen, Erregenerazionismoa bultzatuz. Azkenik, 1923ko Primo de Riveraren estatu-kolpeak Errestaurazioaren amaiera ekarri zuen.