Lan-arauak: eskubideak, betebeharrak eta Gizarte Segurantza

Langileen Estatutuaren 4. artikuluaren arabera, oinarrizko eskubideak hauek dira:

• Lanbide-edukiarekin lotutako eskubideak, adibidez, promozioarako eta lanbide-prestakuntzarako eskubidea, eta soldata puntualki jasotzeko eskubidea.
• Ekintza kolektiboarekin lotutako eskubideak, adibidez, sindikatzeko askatasuna, greba egiteko eskubidea, bilerak egiteko eskubidea eta enpresan parte hartzeko eskubidea.
• Pertsonalak, adibidez, sexuagatik edo egoera zibilagatik diskriminatua ez izateko eskubidea, osotasun fisikorako eskubidea eta segurtasun eta higiene politika egokia izateko eskubidea.

Langileen Estatutuaren 5. artikuluaren arabera, oinarrizko betebeharrak hauek dira:

• Enpresaburuaren aginduak eta jarraibideak errespetatzea eta enpresaren produktibitatea hobetzen laguntzea.
• Lanpostuari dagozkion betebehar zehatzak betetzea.
• Ezarritako segurtasun eta higiene neurriak betetzea.

Lan kontratua langileak, ordainsari truke, beste pertsona fisiko edo juridiko baten (enpresaburuaren) zuzendaritzapean eta kontura zerbitzuak ematen dituen itunа da. Ahoz edo idatziz egin daiteke.

Lan-harreman guztiak ez dira laboralak. Adibidez, funtzionarioen harremanak, familia-lanak, auzokoen laguntza eta erregutzak ez dira lan-harremanak.

Elementu esentzialak

• Adostasuna: langileak lana egingo duen baldintzei buruz alderdiek askatasunez adierazitako akordioa.
• Xedea: kontratuaren gaia, hau da, langileak egingo duen lana eta jasoko duen soldata.
• Kausa: kontratuan dagoen helburu berehalakoa. Alderdien kontraprestazioak langilearen lanaren emaitzen lagapena eta enpresaburuaren soldata ordaintzea dira.

Kontratu motak

Iraupen mugagabeko kontratua:

• Langileen interesak hobeto babesten dituena.
• Ahozko kontratu oro mugagabekoa izango da, enpresaburuak kontrakoa frogatzen ez badu.
• Gizarte talde ahulenen (ezgaitasuna duten pertsonak, adin handiko emakumeak...) kontratazioa Gizarte Segurantzaren kuotetan oso bonifikatua dago.
• Denbora osoko edo partzialekoa izan daiteke.

Iraupen mugatuko kontratuak:

• Obra kontratua: obra iraun bitartean iraungo du.
• Ekoizpen-zirkunstantzia eventualen kontratua: salbuespenezko egoerei aurre egiteko (lan metatzea, eskari gehiegi). Idatziz egin behar da lana lau aste baino gehiago irauten badu. Gehienezko iraupena urtean sei hilabetekoa da, hitzarmen kolektiboz alda daitekeena.
• Interinidade kontratua: legez ezarritako arrazoiren batengatik (gaixotasuna, erditzea...) kontratua etenda duen langile bat ordezkatzeko. Idatziz egin behar da, eta etenaldia iraun bitartean iraungo du.

Denbora partzialeko kontratuak:

• Aldizkako finkoa: finkoa edo mugagabea den kontratua, langileak ez duelako lan egiten etengabe, urteko aldi jakin batzuetan baizik. Aldi horietan egunero eman behar dira zerbitzuak.
• Erreleboa: partzialki erretiratutako langile batek utzitako orduak ordezkatzeko. Gehienezko iraupena: 3 urte.

Kontratu formatiboak:

• Prestakuntza kontratua: 16 eta 21 urte bitarteko pertsonentzat, unibertsitate titulaziorik edo lanbide heziketa tituluik ez dutenentzat, praktiketako kontratua egiteko aukerarik ematen ez dietenean. Gutxieneko iraupena: 6 hilabete. 2 urtera arte luzatu daiteke (hitzarmenean 3 urtera). Gutxienez lanaldiaren %15 hezkuntza prestakuntzara bideratu behar da.
• Praktiketako kontratua: ikasitakoarekin bat datorren lanbide praktika errazteko. Idatziz eta eredu ofizialean egin behar da, ikasketak amaitu eta ondorengo 4 urteetan. Gutxieneko iraupena: 6 hilabete. 2 urtera arte luzatu daiteke.

Lan kontratuaren ondoriozko eskubideak eta betebeharrak

• Soldata: gehienez hilabetero ordaindu behar da. Soldata gordina oinarrizko soldataz eta osagarriez osatuta dago. Soldata garbia edo likidoa soldata gordinetik PFEZren atxikipenak eta Gizarte Segurantzaren kotizazioak kenduta lortzen da.
• Lanaldia eta lan egutegia: lanaldia astean egiten diren lan orduen kopurua da. Gehienezko muga astean 40 ordukoa da, eta egunean gehienez 9 ordukoa. Egutegia urteko lan egunen, jaiegunen, atsedenaldien banaketa da, eta urtero aldatzen da.
• Baimenak eta oporrak: langileek urteko oporrak hartzeko eskubidea dute, 30 egun natural baino gutxiagokoak. Ordaindutako baimen egunak ere badute ezkontzagatik, seme-alaba jaiotzeagatik, etxebizitza aldatzeagatik, derrigorrezko eginkizun publikoengatik...

Lan kontratuaren amaiera

• Obra kontratuetan obra bukatzeagatik edo denbora mugatuko kontratuetan adostutako epea amaitzeagatik.
• Subjektuen desagerpena, erretiroa edo ezintasuna: langilearen edo enpresaburuaren heriotza, erretiroa edo ezintasun iraunkorra.
• Alderdien erabakiagatik: adostasun bidez, langilearen erabakiz (kalte-ordainaren eskubidearekin) edo enpresaburuaren erabakiz. Langilea kaleratzea bidezkoa, bidegabea edo baliogabea izan daiteke.

Hitzarmen kolektiboa

Gizarte Segurantza

Segurtasuna eta higiene lanean

Lan eta familia bizitzaren bateragarritasuna