Karlismoa, Liberalismoa eta Euskal Foruen Amaiera

Karlismoaren Ondorio Nagusiak XIX. Mendean

Karlismoaren gatazka armatua XIX. mendean zehar agerian mantendu zen Espainian. Isabel II.aren erregealdiaren lehen erdian, barne politikan gatazka inportanteena izan zen. Seiurteko Demokratikoaren gobernuek ere aurre egin behar izan zioten arazoari, eta Borboitarren dinastia berrezartzean oraindik ere karlismoaren sutea piztuta egon zen.

Monarkiaren hurbilketa Liberalismora

Liberalak Isabel II.aren tronuaren babesle inportanteenak izan ziren. Maria Kristinak hurbilketa horretan bere alabaren eskubideen babesa aurkitu zuen.

Ondorio Ekonomiko eta Sozialak

• Hildakoen kopuru itzela.
• Ogasunaren egoera: Gerra karlistek Espainiako Ogasunaren ahalegin itzela eskatu zuten. Ezohiko neurriak hartu behar izan zituzten gobernuek gerren gastuei aurre egiteko.
• Militarren protagonismoa: Estatu liberalean, militarrek protagonismo handia izan zuten Karlismoaren aurrean erregimen berria defendatzean. Horrek ospea eta politikan parte hartzeko aukera ere ekarri zien.

Bando Isabelinoaren Gizarte eta Ideologia Oinarriak

Hasieran, Maria Kristinak Fernando VII.ari leial mantendu ziren absolutisten laguntza izan zuen. Laster, sostengu gehiago behar zuela konturatu zen erregeordea, eta indar liberalei hurbiltzeko neurriak hartu zituen. Erreginak Francisco Martínez de la Rosa, liberal moderatua, izendatu zuen gobernuburu. Erabaki horrekin, Koroak absolutismoaren jarraipenari uko egin zion, liberalak sisteman sartuz.

Bando Liberalaren Gizarte Oinarriak

Laburbilduz, hauek izan ziren bando liberalaren gizarte-oinarriak:

• Goi noblezia eta goi kleroa (Fernando VII.ari leial mantendu zirenak).
• Estatuaren Goi Administrazioko funtzionarioak.
• Burgesia.
• Politikaren sektore moderatuak.
• Armadako goi kargu asko.

Nazioarteko Laguntza

Nazioarteko arloan, Espainia Liberalak Frantziako, Ingalaterrako eta Portugaleko laguntza jaso zuen.

Foruak eta Liberalismoa: Talka eta Eboluzioa

Liberalismoa eta foru-sistema txertatzea ez zen erraza izan. Estatu liberalak batasuna eta zentralismoa bultzatu zituenez, lurralde bakoitzaren berezitasunak, Antzinako Erregimenetik etorritakoak, alboratzen zituen. Ondorioz, bi planteamenduk talka egin zuten XIX. mendean zehar.

Lehen Karlistada eta Foruen Arazoa

Cádizeko Gorteek Espainiako lehen konstituzio liberala ezarri zuten, hots, 1812ko Konstituzioa. Testu honek ez zituen euskal foruen berezitasunak bildu, baina gutxi egon zen indarrean eta ondorioak ez ziren nabaritu. Lehen Karlistada izan zen foruen benetako arazoa modu bortitzean plazaratu zuena.

Nekazal gizarte eta eremuetan foru-erregimena oinarrizko elementua zen. Aldiz, hirietan, eta bereziki liberalismoarekin lotuta sortzen ari zen burgesiarentzat, foruek ekonomiaren hazkundea geldiarazten zuten. Burgesiak esparru politiko, ekonomiko eta juridiko bateratu bat bilatzen zuen ekonomia bultzatzeko eta segurtasun juridikoa bilatzeko.

1839ko Legea eta Foruen Moldaketa

Lehen Karlistada amaitzean, 1839ko urriaren 25eko legeak bide berri bat ireki zuen foru-sistema eta burgesia liberalak eskatzen zituen aldaketak bideratzeko. Foruak mantenduko ziren, betiere Espainiako batasun konstituzionalari kalte egin gabe.

Hortik aurrera, sistema hori berritu eta moldatzeari ekin zioten politikariek:

• Nafarroan Lege Paktatua sinatu zuten.
• Euskadin ez zen halakorik lortu, eta Esparterok, bere erregeordetzan eta dekretuen bidez, foru-sistemaren elementu garrantzitsu batzuk indargabetu zituen.
• Hamarkada Moderatuan (1844-1854) atxikipen batzuk berreskuratu ziren.

Euskal Foruen Behin Betiko Abolizioa (1876)

Euskal foruen benetako abolizioa 1876an heldu zen, Hirugarren Karlistada amaitu ostean. Berrezarkuntzaren garaian, Antonio Cánovas del Castillok, uztailaren 21eko legearen bidez, euskal foruak deuseztatu zituen.

Cánovasek 1839ko Legea hartu zuen oinarritzat. Lege horrek baimena ematen zien Gorteei beharrezkoak ziren aldaketak egiteko, betiere aldundiei entzun ondoren. Euskal diputazioek, aldiz, lege hori itun baten emaitza zela erantzun zuten, eta ondorioz, beharrezkoa zen bi erakunde horien arteko akordioa. Azkenean, gobernuak aurkeztutako legea onartu zuten Gorteek, eta foru-erregimena desagertu zen.